आषाढ अमावस्येला ‘दीप अमावस्या’ म्हणून घरातील दिवे आणि समया स्वच्छ करण्याची परंपरा आहे. अनेकजण याकडे केवळ एक धार्मिक विधी म्हणून पाहतात. मात्र, पावसाळ्याच्या दिवसांत घरात वाढणारा दमटपणा, बॅक्टेरिया आणि जंतूंचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी ही स्वच्छता किती महत्त्वाची आहे, याचा मोठा वैज्ञानिक दृष्टिकोन या परंपरेमागे दडला आहे. चला तर मग सायन्सच्या अँगलनं जाणून घेऊया.
दीप अमावस्या किंवा दिव्याची अमावस्येच्या या परंपरेमागे केवळ धार्मिकच नाही, तर अतिशय महत्त्वाचे वैज्ञानिक आणि आरोग्याशी संबंधित कारणे आहेत. दिवे धुण्यामागची शास्त्रीय कारणे खालीलप्रमाणे आहेत.
कीटक आणि जंतूंचा प्रादुर्भाव रोखणे
आषाढ महिना म्हणजे पावसाळ्याचा (चातुर्मासाचा) मध्य काळ असतो. या दिवसांत दमट वातावरणामुळे हवेत बॅक्टेरिया, बुरशी आणि डास-कीटकांचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणावर वाढते. दिव्यांमध्ये साचलेले जुने तेल आणि काजळी हे जंतूंचे प्रजननाचे केंद्र बनू शकतात, म्हणूनच ते स्वच्छ करणे गरजेचे असते.
हवेचे शुद्धीकरण
या दिवशी दिवे स्वच्छ करून त्यात शुद्ध तूप, तीळ किंवा मोहरीचे तेलघालून ते लावले जातात. शास्त्रीयदृष्ट्या, जेव्हा नैसर्गिक तेल किंवा तूप जळते, तेव्हा वातावरणात ‘अँटी-मायक्रोबियल’ (जंतूनाशक) घटक हवेत पसरतात, ज्यामुळे घरातील हवा शुद्ध होते आणि दमटपणामुळे येणारा दुर्गंध दूर होतो. (REF.)
धातूची स्वच्छता आणि आरोग्य
घरातील दिवे प्रामुख्याने पितळ किंवा तांब्याचे असतात. पावसाळ्यातील आर्द्रतेमुळे या धातूंवर हिरवट किंवा काळ्या रंगाचा ऑक्साईडचा थर (गंज) चढतो. हा थर आरोग्यासाठी हानिकारक ठरू शकतो. पारंपरिक पद्धतीने लिंबू, चिंच किंवा पितांबरी वापरून हे दिवे घासल्याने त्यांचे ऑक्सिडेशन निघून जाते आणि धातू निर्जंतुक होतो. (REF.)
प्रकाश आणि उष्णतेची निर्मिती
पावसाळ्यात सूर्यप्रकाश कमी असतो, ज्यामुळे घरात अंधार आणि ओलसरपणा वाढतो. स्वच्छ केलेल्या दिव्यांची ज्योत स्थिर आणि प्रखर जळते. यामुळे घरात नैसर्गिक उष्णता निर्माण होते, जी हवेतील ओलावा कमी करण्यास मदत करते. (REF.)
मानसिक आरोग्य
पावसाळ्यातील ढगाळ आणि अंधारमय वातावरणामुळे अनेकांना आळस किंवा मानसिक थकवा जाणवतो. घर स्वच्छ करून एकाच वेळी अनेक दिवे लावल्याने मिळणारा लख्ख प्रकाश मानवी मनामध्ये सकारात्मक ऊर्जा आणि उत्साह निर्माण करतो, असे मानसशास्त्र सांगते. (REF.)
आपल्या भारतीय संस्कृतीतील अनेक सण आणि परंपरांच्या मुळाशी निसर्गाचा नियम आणि आरोग्याचे मोठे विज्ञान दडलेले आहे. दीप अमावस्येला दिवे घासून स्वच्छ करण्याची ही पद्धत केवळ धार्मिक विधी नसून, पावसाळ्याच्या दिवसांत रोगराई पसरू नये आणि घरातील वातावरण जंतूमुक्त व शुद्ध राहावे, यासाठी पूर्वजांनी सुरू केलेली एक शास्त्रशुद्ध आरोग्यदायी मोहीम आहे. विज्ञानाची हीच बाजू समजून घेऊन सण साजरे केल्यास आपल्या आरोग्यासोबतच सणांचा आनंदही द्विगुणित होतो.
लेखकाबद्दलशुभम कुलकर्णीशुभम कुलकर्णी जवळपास 6 वर्षांपासून मराठी माध्यमांमध्ये काम करतोय. आकाशवाणी (छत्रपती संभाजीनगर) पासून माध्यम क्षेत्रात कामाला सुरुवात केली. एका मुखपत्रासह मुंबईतील नामांकित मराठी वृत्तवाहिन्यांमध्ये ‘बुलेटिन प्रोड्यूसर’ म्हणून जबाबदारी सांभाळली. शुभमला राजधानी दिल्लीतही बातमीवर संस्कार करण्याची संधी मिळाली. राजकारण, व्यापार-उद्योग, क्रीडा, तंत्रज्ञान, ऑटो या विषयावर लिहायला त्याला आवडतं. निसर्गाच्या सानिध्यात बसायला, फावल्या वेळेत चित्रपट, वेब सिरीज पाहाण्याचा शुभमचा छंद आहे.… आणखी वाचा