अंतराळ विज्ञानाच्या इतिहासात 1970 मध्ये नासाने एक अत्यंत वेगळा प्रयोग केला. चंद्राची अंतर्गत रचना नेमकी कशी आहे, हे जाणून घेण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी अपोलो 13 चे रॉकेट मुद्दाम चंद्रावर आदळवले. या महाभीषण धडकेमुळे चंद्राचा अंतर्भाग एखाद्या घंटेसारखा तब्बल तीन तासांपेक्षा जास्त काळ थरथरत राहिला. दरम्यान, त्यावेळी नेमके काय घडले होते, याविषयीची माहिती पुढे जाणून घेऊया.
अमेरिकेची अंतराळ संस्था नासाने अंतराळ विज्ञानाच्या इतिहासात अनेक मोठे प्रयोग केले आहेत, परंतु 1970 मधील एक प्रयोग आजही जगभरातील शास्त्रज्ञांसाठी अत्यंत कुतूहलाचा विषय आहे. 1970 मध्ये नासाने आपल्या एका मोहिमेदरम्यान मुद्दामहून एक रॉकेट चंद्राच्या पृष्ठभागावर आदळवले होते. या महाभीषण धडकेमुळे चंद्राचा अंतर्भाग एखाद्या घंटेसारखा तब्बल तीन तासांपेक्षा जास्त काळ थरथरत राहिला होता. (REF.)
काय होता हा अजब प्रयोग?
11 एप्रिल 1970 रोजी नासाने Apollo 13 ही मानवयुक्त चंद्र मोहीम लाँच केली होती. या मोहिमेदरम्यान अंतराळात ऑक्सिजन टँकचा स्फोट झाल्याने अंतराळवीरांचा जीव धोक्यात आला होता आणि चंद्रावर उतरण्याचा मूळ बेत रद्द करावा लागला होता. मात्र, या अत्यंत आव्हानात्मक ठरलेल्या मोहिमेतही नासाच्या मिशन कंट्रोलने एक महत्त्वाचा वैज्ञानिक प्रयोग यशस्वी करून दाखवला. मोहिमेदरम्यान अंतराळ यानाचा निकामी झालेला ‘S-IVB’ हा प्रचंड जड रॉकेट बुस्टर मुद्दामहून चंद्रावर क्रॅश करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आणि त्यानुसार हे रिकामे रॉकेट अत्यंत वेगाने चंद्राच्या पृष्ठभागावर आदळवण्यात आले. (REF.)
3 तास का थरथरत राहिला ‘शशी’?
या प्रयोगाचा मुख्य उद्देश चंद्राची अंतर्गत रचना आणि त्याचा गाभा समजून घेणे हा होता. यापूर्वीच्या ‘अपोलो 12’ मोहिमेतील अंतराळवीरांनी चंद्राच्या पृष्ठभागावर ‘सिस्मोमीटर’ बसवले होते. जेव्हा अपोलो 13 चे रॉकेट चंद्रावर आदळले, तेव्हा त्या सिस्मोमीटरने नोंदवलेला डेटा पाहून शास्त्रज्ञ थक्क झाले. पृथ्वीवर जेव्हा एखादा भूकंप किंवा मोठा स्फोट होतो, तेव्हा येथील ओलसर आणि द्रवयुक्त जमिनीमुळे कंपने काही मिनिटांतच शांत होतात. परंतु, चंद्रावर द्रवपदार्थ किंवा पाण्याचा संपूर्ण अभाव असल्याने आणि त्याचा अंतर्भाग अतिशय कोरडा व कडक असल्याने, रॉकेट धडकताच निर्माण झालेल्या भूकंपाच्या लहरी संपूर्ण चंद्रावर दीर्घकाळ परावर्तित होत राहिल्या. शास्त्रज्ञांच्या मते, एखादी मोठी धातूची घंटा वाजवल्यानंतर जसा आवाज घुमत राहतो, तसाच प्रकार चंद्राच्या पोटात घडला आणि चंद्र तब्बल 3 तासांपेक्षा जास्त वेळ कंपनांनी थरथरत राहिला.
‘हॉलो मून’च्या अफवा आणि वास्तव
या अभूतपूर्व घटनेनंतर जगभरात ‘चंद्र आतून पोकळ आहे का?’ अशा अनेक काल्पनिक सिद्धांतांना आणि अफवांना मोठ्या प्रमाणावर ऊत आला होता. मात्र, नासाच्या ‘लूनर रिकॉनिसन्स ऑर्बिटर’ (LRO) मोहिमेने नंतर गोळा केलेल्या हाय-डेफिनिशन डेटा आणि फोटोंनी या सर्व अफवांचे पूर्णपणे खंडन केले. चंद्राच्या अंतर्गत भागात क्रस्ट (कवच), मॅन्टल (प्रावरण) आणि कोर (गाभा) अशा थरांचे स्पष्ट अस्तित्व असल्याचे वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झाले आहे, ज्यामुळे तो पोकळ असण्याचा दावा फेटाळला गेला. या प्रयोगातून मिळालेल्या डेटाचा वापर आजही खगोलशास्त्रज्ञ चंद्राची निर्मिती आणि सौरमंडळाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी करत आहेत.
लेखकाबद्दलशुभम कुलकर्णीशुभम कुलकर्णी जवळपास 6 वर्षांपासून मराठी माध्यमांमध्ये काम करतोय. आकाशवाणी (छत्रपती संभाजीनगर) पासून माध्यम क्षेत्रात कामाला सुरुवात केली. एका मुखपत्रासह मुंबईतील नामांकित मराठी वृत्तवाहिन्यांमध्ये ‘बुलेटिन प्रोड्यूसर’ म्हणून जबाबदारी सांभाळली. शुभमला राजधानी दिल्लीतही बातमीवर संस्कार करण्याची संधी मिळाली. राजकारण, व्यापार-उद्योग, क्रीडा, तंत्रज्ञान, ऑटो या विषयावर लिहायला त्याला आवडतं. निसर्गाच्या सानिध्यात बसायला, फावल्या वेळेत चित्रपट, वेब सिरीज पाहाण्याचा शुभमचा छंद आहे.… आणखी वाचा