Plastic Water Bottles & Microplastics Health Risks, Plastic water bottle caused to cancer? Which bottles are safe for health; प्लास्टिकच्या बाटलीतील पाणी किती धोकादायक? प्लास्टिकची बाटली वापरल्याने कॅन्सर होतो का

• कण निर्मितीचे कारण : पाण्यातील बहुतेक मायक्रोप्लास्टिक्स हे पाण्याच्या मूळ स्रोतापेक्षा प्लास्टिकच्या बाटलीपासूनच तयार होतात. बाटलीचे झाकण वारंवार उघडणे-झाकणे, बाटली सूर्यप्रकाशात किंवा गरम वातावरणात ठेवल्याने प्लास्टिकचे विघटन होते.
• शरीरातील प्रवास : पाणी प्याल्यानंतर हे मायक्रोप्लास्टिक्स पोटात आणि आतड्यांमध्ये साचतात.
• नॅनोप्लास्टिक्स (Nanoplastics) : यातील अत्यंत बारीक सूक्ष्म कण आतड्यांच्या भिंती ओलांडून थेट रक्ताभिसरणात (Bloodstream) प्रवेश करू शकतात आणि शरीराच्या इतर महत्त्वाच्या अवयवांपर्यंत पोहोचू शकतात.​

संशोधनानुसार मायक्रोप्लास्टिक्समुळे शरीरावर खालीलप्रमाणे गंभीर परिणाम होऊ शकतात:

• सूज आणि आतड्यांचे आरोग्य : सूक्ष्म कणांमुळे शरीराच्या ऊतींमध्ये सूज येऊ शकते, तसेच पचनसंस्थेतील उपयुक्त बॅक्टेरियांचे (Gut Bacteria) संतुलन बिघडू शकते.
• श्वसन, प्रजनन आणि मज्जासंस्था : प्राथमिक अभ्यासांनुसार मायक्रोप्लास्टिक्सचा थेट संबंध श्वसनाचे विकार, प्रजनन आरोग्याच्या समस्या आणि मज्जासंस्थेवर (Nervous System) होणाऱ्या परिणामांशी जोडला गेला आहे.
• लहान मुलांवर परिणाम : एका अभ्यासात असे आढळले की, ज्या मुलांच्या लघवीमध्ये प्लास्टिकच्या चयापचयाचे (Plastic Metabolites) प्रमाण जास्त होते, त्यांची स्मरणशक्ती चाचणीत (Memory Tests) कामगिरी खालावली होती.
• हार्मोनल असंतुलन : प्लास्टिकमधून BPA (Bisphenol A) आणि Fthalates सारखी घातक रसायने पाण्यात मिसळतात, ज्यामुळे मानवी संप्रेरकांमध्ये (Hormones) अडथळा निर्माण होतो.

दीर्घकाळ प्लास्टिकच्या संपर्कात राहिल्याने कर्करोगाचा धोका वाढतो का, हा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न आहे:

• संशोधकांचे मत : प्लास्टिकचे कण शरीरात साचल्यामुळे आणि त्यातून स्त्रवणाऱ्या घातक रसायनांमुळे दीर्घकाळात कर्करोगाचा धोका निर्माण होऊ शकतो, असे अनेक प्राथमिक अभ्यासांतून स्पष्ट झाले आहे.
• जोखमीचे प्रमाण : मानवावरील दीर्घकालीन डेटा अजूनही मर्यादित असल्याने या जोखमीची अचूक टक्केवारी सांगणे कठीण आहे. परंतु, मायक्रोप्लास्टिक्सचा संपर्क जितका जास्त, तितका आजारांचा धोका जास्त हे स्पष्ट आहे. त्यामुळे यापासून बचाव करणे हाच सर्वात समजूतदारपणाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात खालील सवयी अंगीकारल्यास प्लास्टिकचे सेवन मोठ्या प्रमाणावर कमी करता येते:

• पुनर्वापरयोग्य बाटल्या वापरा : युझ-अँड-थ्रो प्लास्टिकच्या बाटल्यांऐवजी स्टेनलेस स्टील किंवा काचेच्या बाटल्यांचा वापर करा.
• सिंगल-युझ प्लास्टिकचा वारंवार वापर टाळा : साध्या प्लास्टिकच्या बाटल्या पुन्हा पुन्हा वापरू नका; विशेषतः जर त्या गरम वातावरणात किंवा उन्हात ठेवल्या गेल्या असतील.
• घरातील पाणी फिल्टर करा : नळाचे पाणी पिण्यासाठी योग्य RO (रिव्हर्स ऑस्मोसिस) किंवा अल्ट्राफिल्ट्रेशन (UF) सिस्टीम वापरा, ज्यामुळे ९९% पर्यंत मायक्रोप्लास्टिक्स निघून जातात.
• प्लास्टिकमध्ये अन्न गरम करू नका : मायक्रोवेव्हमध्ये प्लास्टिकच्या भांड्यात अन्न गरम करणे किंवा प्लास्टिकमध्ये गरम द्रवपदार्थ ओतणे पूर्णपणे टाळा. उष्णतेमुळे प्लास्टिकचे कण अन्नपदार्थात वेगाने मिसळतात.
• आंबट व गरम पदार्थ प्लास्टिकमध्ये ठेवू नका : गरम किंवा ॲसिडिक/आंबट अन्नपदार्थ प्लास्टिक कंटेनरमध्ये ठेवण्याऐवजी काच किंवा स्टीलच्या भांड्यात ठेवा.

पिण्याचे पाणी आणि अन्न साठवण्यासाठी खालील साहित्याचा वापर करणे सर्वात सुरक्षित मानले जाते:

• स्टेनलेस स्टील : हे अत्यंत दणकट आणि सुरक्षित साहित्य आहे. यातून कोणतेही कण किंवा रसायने पाण्यात मिसळत नाहीत.
• काच : अन्न आणि पेयांसाठी काच हा सर्वात उत्तम व सुरक्षित पर्याय आहे. विशेषतः गरम पदार्थांसाठी काचेची भांडी वापरल्यास रसायने किंवा मायक्रोप्लास्टिक्सचा धोका शून्य असतो.
• BPA-Free प्लास्टिक (मर्यादित वापर) : जरी हे सामान्य प्लास्टिकपेक्षा चांगले असले, तरी ‘BPA-Free’ म्हणजे मायक्रोप्लास्टिक-मुक्त असा अर्थ होत नाही. त्यामुळे स्टील किंवा काच उपलब्ध नसेल तेव्हाच दुय्यम पर्याय म्हणून याचा वापर करावा.
  पाटलीबंद पाण्यात मायक्रोप्लास्टिक्सची उपस्थिती हे एक कटू सत्य आहे. प्लास्टिक पूर्णपणे बंद करणे कठीण असले तरी, काच आणि स्टेनलेस स्टीलच्या बाटल्यांचा वापर करणे, पाणी योग्यरीत्या फिल्टर करणे आणि प्लास्टिकला उष्णतेपासून दूर ठेवणे यासारख्या छोट्या बदलांमुळे आपण आपल्या कुटुंबाचे मायक्रोप्लास्टिक्सच्या धोक्यापासून रक्षण करू शकतो!