Breastfeeding & Childhood Obesity Risk; स्तनपानामुळे लठ्ठपणाचा धोका कमी होतो का? जाणून घ्या यामागील कारणे व सायन्स

ज्या बाळांना विशेषतः जन्मापासून सुरुवातीचे सहा महिने किंवा त्याहून अधिक काळ निव्वळ स्तनपान दिले जाते, त्या मुलांमध्ये मोठे होताना लठ्ठपणाचा त्रास होण्याचा धोका बऱ्याच अंशी कमी असल्याचे दिसून येते. बाळाला जितका जास्त काळ स्तनपान दिले जाते, तितका हा फायदा अधिक मजबूत आणि दीर्घकालीन ठरतो. जेव्हा बाळ आईचे दूध पिते, तेव्हा त्याला भविष्यातील निरोगी आयुष्यासाठी आवश्यक असणारे नैसर्गिक संरक्षण मिळते. स्तनपानामुळे मिळणारे हे संरक्षण केवळ बालवयापुरते मर्यादित न राहता, मूल मोठे झाल्यानंतरही त्याच्या शरीरातील चयापचय क्रियेवर (Metabolism) सकारात्मक प्रभाव पाडते, ज्यामुळे अनावश्यक चरबी साचण्याचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या कमी होते.

• आहारावर स्वतःचे नियंत्रण (Self-control over eating) : स्तनपान करताना बाळ स्वतः ठरवते की त्याला एका वेळी किती दूध प्यायचे आहे, कारण बाटलीने दूध पाजण्यासारखे हे मोजलेले नसते. यामुळे बाळाला भूक लागल्याची आणि पोट भरल्याची भावना स्वतः ओळखण्याची सवय बालपणापासूनच लागते, जी पुढे जाऊन बालपणातही अतिशय उपयुक्त ठरते.
• नैसर्गिक हार्मोन्स (Natural hormones) : आईच्या दुधात अशी अनेक नैसर्गिक हार्मोन्स असतात जे बाळाची भूक नियंत्रित करण्यास आणि शरीरात चरबी कशा प्रकारे साठवली जावी हे ठरवण्यास मदत करतात. फॉर्म्युला मिल्क (Formula Milk) मध्ये ही नैसर्गिक रचना नसते.
• प्रथिनांचे योग्य प्रमाण (Less Protein) : आईच्या दुधात फॉर्म्युला मिल्कच्या तुलनेत प्रथिनांचे (Protein) प्रमाण योग्य आणि कमी असते. आयुष्याच्या सुरुवातीलाच गरजेपेक्षा जास्त प्रथिने मिळाल्यास बाळाचे वजन वेगाने वाढू शकते आणि शरीरात फॅट सेल्स (Fat Cells) जास्त तयार होऊ शकतात.
• पचनसंस्थेतील उत्तम जिवाणू (Healthy Gut Bacteria) : स्तनपानामुळे बाळाच्या आतड्यांमध्ये चांगल्या आणि निरोगी जिवाणूंचा (Gut Bacteria) समतोल निर्माण होतो, जे भविष्यात शरीराचे वजन नियंत्रित ठेवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

जरी स्तनपानामुळे लठ्ठपणाविरुद्ध एक चांगले संरक्षण मिळत असले, तरी हा एकमेव असा घटक नाही जो मुलाचे वजन ठरवतो. मूल जसजसे मोठे होते, तसतशी त्याची खाण्यापिण्याच्या सवयी, शारीरिक हालचाली आणि खेळाचे प्रमाण, पुरेशी झोप आणि घरातील आरोग्यदायी वातावरण या सर्व गोष्टी त्याच्या वजनावर खूप मोठा प्रभाव टाकतात. अनेकदा या सवयी बाळ असताना त्याला कसे भरवले गेले होते, यापेक्षाही अधिक महत्त्वाची भूमिका बजावतात. याशिवाय, ज्या माता दीर्घकाळ स्तनपान देतात त्यांना सहसा चांगल्या आरोग्य सुविधा किंवा पोषणाची योग्य माहिती उपलब्ध असते, ज्याचा अप्रत्यक्ष फायदा मुलाच्या आरोग्याला होतो.

स्तनपान हे लठ्ठपणाविरुद्ध नक्कीच एक नैसर्गिक कवच प्रदान करते, परंतु याचा अर्थ असा अजिबात नाही की ज्या बाळांना काही कारणास्तव फॉर्म्युला मिल्क दिले जाते, त्यांना भविष्यात लठ्ठपणाचा त्रास होणारच. फॉर्म्युला मिल्क देणाऱ्या पालकांनी मुळीच काळजी करण्याची किंवा गुन्हेगारीची भावना (Guilt) बाळगण्याची गरज नाही. बाळाचे सुरुवातीचे दूध कोणतेही असले, तरीही पुढे जाऊन त्याला दिलेला योग्य आणि पौष्टिक आहार, नियमित शारीरिक खेळ, वेळेवर आणि पुरेशी झोप आणि घरातील प्रेमाचे व पाठिंब्याचे वातावरण हे घटक स्तनपानाइतकेच, किंबहुना त्याहूनही अधिक महत्त्वाचे ठरतात.

थोडक्यात सांगायचे तर, स्तनपान हे बालकांमधील लठ्ठपणा रोखण्यासाठी खरोखरच एक मजबूत संरक्षण भिंत म्हणून काम करू शकते. ते बाळाला लहान वयातच आहारावर नियंत्रण ठेवण्याची योग्य सवय लावते आणि शरीरातील हार्मोन्स तसेच आतड्यांतील चांगल्या जिवाणूंचा समतोल राखते. पण हे संपूर्ण चित्राचा फक्त एक भाग आहे. मुलांचे आरोग्य उत्तम ठेवण्यासाठी स्तनपानासोबतच जीवनशैलीतील इतर घटकांकडे लक्ष देणे तितकेच गरजेचे आहे. आपल्या बाळासाठी कोणती आहार पद्धती सर्वात योग्य आहे, याबद्दल नेहमी आपल्या बालरोगतज्ज्ञांशी (Pediatrician) चर्चा करूनच योग्य निर्णय घ्यावा.