ज्येष्ठ अभिनेत्री मेधा मांजरेकर यांनी कॅन्सरच्या उपचारांबाबत माहिती दिल्यानंतर महिलांच्या आरोग्याविषयी पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे. स्तनाचा कर्करोग, गर्भाशयाच्या मुखाचा कॅन्सर, अंडाशयाचा कॅन्सर आणि गर्भाशयाचा कर्करोग यांसारख्या आजारांची सुरुवातीची लक्षणे ओळखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. या लेखात महिलांमध्ये होणाऱ्या प्रमुख कॅन्सरचे प्रकार, धोका वाढवणारी कारणे, शरीरातील कोणते बदल दुर्लक्षित करू नयेत आणि कॅन्सरपासून बचावासाठी कोणत्या तपासण्या व जीवनशैलीतील बदल आवश्यक आहेत याबाबत तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार जाणून घेऊया.
महिलांमध्ये प्रामुख्याने कोणकोणते कॅन्सर होऊ शकतात?
नॅशनल कॅन्सर इन्स्टीट्युट आणि वैद्यकीय संशोधनानुसार, महिलांमध्ये प्रामुख्याने खालील ४ प्रकारचे कॅन्सर सर्वाधिक आढळतात.
- स्तनाचा कर्करोग (Breast Cancer) : हा जगभरातील महिलांमध्ये आढळणारा पहिल्या क्रमांकाचा कॅन्सर आहे.
- गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग (Cervical Cancer) : भारतात हा कॅन्सर महिलांमध्ये खूप मोठ्या प्रमाणात आढळतो. हा प्रामुख्याने ‘ह्युमन पॅपिलोमा व्हायरस’ (HPV) मुळे होतो.
- अंडाशयाचा कर्करोग (Ovarian Cancer) : हा प्रामुख्याने ओटीपोटाच्या भागात (Pelvic region) उद्भवतो आणि याची लक्षणे खूप उशिरा समजतात.
- गर्भाशयाचा कर्करोग (Uterine/Endometrial Cancer) : गर्भाशयाच्या आतील अस्तरामध्ये (Lining) होणारा हा कॅन्सर मेनोपॉजनंतर (पाळी बंद झाल्यावर) जास्त प्रमाणात आढळतो.
सुरुवातीची लक्षणे आणि संकेत कसे ओळखावे?
अमेरिकन कॅन्सर सोसायटीच्या संशोधनानुसार, कॅन्सर हा पहिल्या किंवा दुसऱ्या टप्प्यात ओळखल्यास तो १००% बरा होऊ शकतो. त्यासाठी शरीरातील पुढील लक्षणांकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे.
- स्तनाच्या कॅन्सरची लक्षणे : स्तनात किंवा काखेत दुखण्याशिवाय कडक गाठ येणे, स्तनांचा आकार अचानक बदलणे, निप्पल आतील बाजूस ओढले जाणे किंवा निप्पलधून असामान्य द्रव वा रक्तासारखा स्त्राव होणे.
- गर्भाशयाच्या मुखाच्या (Cervical) कॅन्सरची लक्षणे : मासिक पाळी व्यतिरिक्त किंवा शारीरिक संबंधानंतर अचानक रक्तस्त्राव होणे, पांढरा व दुर्गंधीयुक्त पाण्याचा स्त्राव होणे, आणि मेनोपॉजनंतर अचानक पुन्हा ब्लीडिंग सुरू होणे.
- अंडाशयाच्या (Ovarian) कॅन्सरची लक्षणे : सतत पोट फुगणे (Bloating), अपचन होणे, थोडे खाल्ल्यावरही पोट गच्च वाटणे, लघवीला वारंवार जावे लागणे आणि ओटीपोटात सतत वेदना होणे.
- कॅन्सरची सामान्य लक्षणे : कोणत्याही कारणाशिवाय अचानक वजन वेगाने कमी होणे, शरीरावर आलेली एखादी गाठ दिवसेंदिवस मोठी होणे आणि सतत तीव्र थकवा जाणवणे.
कोणत्या वयात जास्त धोका असतो आणि याची कारणे काय?
मेयो क्लिनिकच्या रिपोर्टनुसार,
- वय आणि धोका : कॅन्सरचा धोका वयाच्या ४० शी नंतर (४० ते ६० वयोगटात) वेगाने वाढतो. विशेषतः मेनोपॉज (मासिक पाळी बंद होणे) च्या काळात शरीरातील ‘इस्ट्रोजेन’ व ‘प्रोजेस्टेरॉन’ या हार्मोन्सचे संतुलन बिघडते, ज्यामुळे स्तनाचा आणि गर्भाशयाचा कॅन्सर होण्याचा धोका वाढतो.
- प्रमुख कारणे : कुटुंबात आई, बहीण किंवा आजीला कॅन्सरचा इतिहास असल्यास (आनुवंशिकता), जास्त चरबीयुक्त आहार, लठ्ठपणा (Obesity), शारीरिक हालचालींचा अभाव, वयाच्या ३० शी नंतर पहिले अपत्य होणे किंवा बाळाला स्तनपान (Breastfeeding) न करणे, आणि तंबाखू वा मद्यपान (Alcohol) यांसारखी व्यसने.
कॅन्सर टाळण्यासाठी महिलांनी कोणती काळजी घ्यावी?
कॅन्सर पूर्णपणे टाळण्यासाठी आणि वेळीच निदान करण्यासाठी खालील गोष्टींचे पालन करणे अनिवार्य आहे:
- ब्रेस्ट सेल्फ एक्झामिनेशन (BSE) : स्वतःची तपासणी
प्रत्येक महिलेने वयाच्या २० शी नंतर दर महिन्याला मासिक पाळी संपल्यावर स्वतःच्या स्तनांची घरच्या घरी चाचपणी करून पाहावी. काही गाठ किंवा बदल आढळल्यास त्वरित डॉक्टरांशी संपर्क साधावा. - मॅमोग्राफी आणि पॅप स्मीअर टेस्ट : ४० शी नंतर दर १-२ वर्षांनी
वयाच्या ४० शी नंतर नियमितपणे मॅमोग्राफी (Mammography – स्तनांचा एक्स-रे) आणि पॅप स्मीअर (Pap Smear – गर्भाशयाच्या मुखाची चाचणी) करणे अत्यंत आवश्यक आहे. यामुळे कॅन्सर होण्यापूर्वीच त्याचे संकेत मिळतात. - एचपीव्ही लस (HPV Vaccine) : मुलींसाठी आवश्यक लस
गर्भाशयाच्या मुखाचा कॅन्सर टाळण्यासाठी ९ ते १४ वर्षांच्या मुलींना HPV व्हॅक्सिन देणे अत्यंत सुरक्षित आणि प्रभावी मानले जाते. २६ वर्षांपर्यंतच्या महिलाही डॉक्टरांच्या सल्ल्याने ही लस घेऊ शकतात. - अँटीऑक्सिडंट्स आणि सकस आहार : दैनंदिन आहारात बदल
आहारात हळद, लसूण, ब्रोकोली, टोमॅटो, हिरव्या पालेभाज्या आणि लिंबूवर्गीय फळांचा समावेश करा. यातील अँटीऑक्सिडंट्स कॅन्सरच्या पेशींना वाढण्यापासून रोखतात. शरीरातील कोणत्याही लहान किंवा असामान्य बदलाला ‘साधा त्रास’ म्हणून दुर्लक्ष करू नका. वेळेवर केलेली तपासणी आणि डॉक्टरांचा सल्ला हेच कॅन्सर विरुद्धच्या लढ्यातील सर्वात मोठे शस्त्र आहे.
नियमित शारीरिक हालचाली आणि वजन नियंत्रण
‘वर्ल्ड कॅन्सर रिसर्च फंड’ (WCRF) च्या अहवालानुसार, महिलांमध्ये वाढलेले वजन (लठ्ठपणा) आणि व्यायामाचा अभाव यामुळे स्तनाचा आणि गर्भाशयाचा कॅन्सर होण्याचा धोका मोठ्या प्रमाणावर वाढतो. शरीरात जास्त चरबी वाढल्यास ‘इस्ट्रोजेन’ हार्मोनची पातळी अनियंत्रित होते, जी कॅन्सरच्या पेशींना वाढण्यास खतपाणी घालते. वजन नियंत्रित ठेवण्यासाठी आठवड्यातून किमान १५० मिनिटे मध्यम स्वरूपाचा व्यायाम (जसे की वेगाने चालणे, सायकल चालवणे किंवा योगासने) करणे अनिवार्य आहे. यामुळे शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते आणि कॅन्सर निर्माण करणाऱ्या पेशी नष्ट होण्यास मदत होते.
लेखकाबद्दलप्रतीक्षा सुनील मोरे“लेखिकेची माहिती – प्रतीक्षा सुनील मोरे एक अनुभवी पत्रकार असून त्यांना मीडिया क्षेत्राचा तब्बल 8 वर्षांचा अनुभव आहे. त्यांनी एका वृत्त वाहिनीमधून आपल्या कारकिर्दीची सुरूवात केली जेथे एक पत्रकार म्हणून खऱ्या अर्थाने त्यांची जडणघडण झाली. प्रतीक्षा यांना लाइफस्टाईल विषयांमध्ये विशेष रस असून गेल्या 3 वर्षांपासून त्या या विभागासाठी काम करत आहेत.
लाईफस्टाइल पत्रकारीतेचा गाढा अभ्यास आणि त्यातील कौशल्य यामुळे त्यांनी या विषयातील एक जाणकार पत्रकार म्हणून ओळख कमावली आहे. लाईफस्टाईल विभागातील नवनवीन गोष्टी आपल्या वाचकांना समजेल अशा सहज सोप्प्या भाषेत पोहोचवण्यात त्यांचा खरा हातखंडा आहे. प्रतीक्षा यांच्याकडे असलेली गहन रिसर्च करण्याची क्षमता आणि वाचकांच्या आवडीचे विषय निवडण्याचे ज्ञान यामुळे त्या सातत्याने वाचकांपर्यंत परिपूर्ण गोष्टी पोहोचवण्यात यशस्वी ठरतात.
कामाव्यतिरिक्त प्रतीक्षा यांना स्वत:साठी लिहिण्याची, प्रवास करण्याची आणि वाचनाची खूप आवड आहे. लिखाणाबद्दल त्यांना जी आसक्ती आहे त्यामुळेच त्यांच्या हातून असे प्रभावशाली लेख लिहिले जातात जे वाचकांचे लक्ष तर वेधून घेतातच पण त्यांना नवनवीन विषयांची गोडी देखील लावतात. प्रवासाची आवड असल्याने त्या नेहमीच बाहेरील जगातील विविध संस्कृती आणि लाईफस्टाईल अनुभवत असतात आणि त्याचेच प्रतिबिंब त्यांच्या लिखाणात दिसून येते.”… आणखी वाचा
