कारगील युद्धाच्या वेळी अमेरिकेने भारताला जीपीएस डेटा देण्यास नकार दिला होता. त्यानंतर भारताने स्वतःची ‘NavIC’ यंत्रणा विकसित केली. सध्या या सिस्टीममधील काही जुने सॅटेलाईट निकामी झाल्यामुळे भारताला पूर्ण क्षमतेने काम करता येत नव्हते. सध्या अंतराळात भारताचे केवळ 3 सॅटेलाईट सक्रिय आहेत, तर स्वतंत्रपणे नेव्हिगेशन देण्यासाठी किमान 4 सॅटेलाईटची गरज असते. हीच उणीव भरून काढण्यासाठी आता इस्रोने कंबर कसली आहे.
भारताची स्वतःची GPS यंत्रणा NavIC (नेव्हिक) पुन्हा पूर्ण क्षमतेने सुरू करण्यासाठी ISRO अत्यंत महत्त्वाचा NVS-03 हा सॅटेलाईट श्रीहरिकोटा येथील स्पेसपोर्टवर लाँचसाठी पूर्णपणे सज्ज झाला आहे. परंतु, केंद्र सरकारकडून अद्याप अधिकृत मंजुरी न मिळाल्यामुळे या सॅटेलाईटच्या उड्डाणाची अंतिम तारीख जाहीर झालेली नाही.
केंद्र सरकारचे संसदेतील अधिकृत उत्तर
सध्याची स्थिती: केंद्रीय अंतराळ राज्यमंत्री डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी लोकसभेत दिलेल्या लेखी उत्तरात अधिकृतपणे मान्य केले आहे की, सध्या NavIC चे केवळ 3 सॅटेलाईट (IRNSS-1B, IRNSS-1I आणि NVS-01) कार्यरत आहेत. (REF.)
नेव्हिगेशनवर मर्यादा: स्वतंत्रपणे लोकेशन ट्रॅक करण्यासाठी किमान 4 सॅटेलाईट आवश्यक असतात. त्यामुळे सध्या नेव्हिक स्वतंत्र नेव्हिगेशन देऊ शकत नाही, मात्र डिजिटल उपकरणांसाठी याची ‘टायमिंग सर्व्हिस’ अजूनही सुरळीत सुरू आहे. (REF.)
पुढील नियोजन: सरकारने स्पष्ट केले की, NVS-03 सॅटेलाईट पूर्णपणे तयार असून, यापुढील NVS-04 आणि NVS-05 हे सॅटेलाईटदेखील निर्मितीच्या अंतिम टप्प्यात आहेत. (REF.)
इस्रोच्या स्पेसपोर्टवरील सद्यस्थिती
लाँचपॅडवर रॉकेट सज्ज: ‘टाइम्स ऑफ इंडिया’ च्या एका रिपोर्टनुसार, NVS-03 सॅटेलाईटसोबत त्याला अंतराळात नेणारे GSLV Mk-II रॉकेट देखील श्रीहरिकोटा येथे गेल्या काही आठवड्यांपासून लाँचसाठी सज्ज उभे आहे. रॉकेटमध्ये इंधन भरण्याची प्रक्रिया सुरू झाली होती, परंतु सरकारकडून अंतिम मंजुरी न आल्यामुळे ती मध्येच थांबवावी लागली. (REF.)
दोन रणनीतिक सॅटेलाईट प्रतीक्षेत
श्रीहरिकोटा येथे केवळ NVS-03 नव्हे, तर देशाच्या सुरक्षेसाठी महत्त्वाचा असलेला GISAT-1A (Geo-imaging Satellite) हा सॅटेलाईटही लाँचिंगच्या प्रतीक्षेत आहे.
लाँचिंगला उशीर आणि सरकारची खबरदारी
मागील अपयश: जानेवारी 2025 मध्ये इस्रोची NVS-02 ही मोहीम तांत्रिक बिघाडामुळे (पायरो व्हॉल्व्हपर्यंत सिग्नल न पोहोचल्याने) अपयशी ठरली होती आणि सॅटेलाईट योग्य कक्षेत पोहोचू शकला नव्हता. तसेच मागील वर्षभरात इस्रोच्या काही मोहिमांमध्ये त्रुटी आढळल्या होत्या.
सुधारणांची चाचणी यशस्वी: इस्रोने NVS-02 मधील सर्व तांत्रिक त्रुटी दुरुस्त केल्या असून नोव्हेंबर 2025 च्या CMS-03 मोहिमेत त्याची यशस्वी चाचणीही घेतली आहे. मात्र, सुरक्षेचा उपाय म्हणून सरकार पूर्ण तपासणी अंतीच या महत्त्वपूर्ण मोहिमेला हिरवा कंदील दाखवणार आहे.
नेव्हिकवर झालेला परिणाम
अणु घड्याळ निकामी: मार्च 2026 मध्ये NavIC च्या IRNSS-1F या सॅटेलाईटचे 10 वर्षांचे आयुष्य संपले आणि त्याचे अंतराळातील अणु घड्याळ (Atomic Clock) बंद पडले. यामुळेच ही सॅटेलाईट टंचाई निर्माण झाली आहे.
युजर्सना धोका नाही: भारतीय सैन्य दल आणि व्यावसायिक वाहने सध्या ‘मल्टी-कॉन्स्टेलेशन’ (म्हणजेच नविकसोबत अमेरिकेचे GPS आणि रशियाचे GLONASS) वापरत असल्याने सामान्य नागरिक किंवा लष्कराच्या नेव्हिगेशन सेवांवर कोणताही परिणाम झालेला नाही. (REF.)
कारगीलचा ‘धोका’ भारत विसरला नाही!
1999 च्या कारगील युद्धादरम्यान पाकिस्तानी घुसखोरांची अचूक ठिकाणे शोधण्यासाठी भारतीय लष्कराला सॅटेलाईट डेटाची गरज होती. भारताने अमेरिकेकडे त्यांच्या लष्करी दर्जाच्या जीपीएस डेटाची मागणी केली, परंतु अमेरिकेने सुरक्षेचे व राजकीय कारण देत भारताला हा डेटा देण्यास स्पष्ट नकार दिला. या कटू अनुभवानंतर परदेशी यंत्रणेवर अवलंबून राहणे देशाच्या सुरक्षेसाठी किती घातक ठरू शकते, हे भारताच्या लक्षात आले. यातूनच पुढे भारताची स्वतःची स्वदेशी नेव्हिगेशन सिस्टीम IRNSS (आताचे NavIC)विकसित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. (REF.)
लेखकाबद्दलशुभम कुलकर्णीशुभम कुलकर्णी जवळपास 6 वर्षांपासून मराठी माध्यमांमध्ये काम करतोय. आकाशवाणी (छत्रपती संभाजीनगर) पासून माध्यम क्षेत्रात कामाला सुरुवात केली. एका मुखपत्रासह मुंबईतील नामांकित मराठी वृत्तवाहिन्यांमध्ये ‘बुलेटिन प्रोड्यूसर’ म्हणून जबाबदारी सांभाळली. शुभमला राजधानी दिल्लीतही बातमीवर संस्कार करण्याची संधी मिळाली. राजकारण, व्यापार-उद्योग, क्रीडा, तंत्रज्ञान, ऑटो या विषयावर लिहायला त्याला आवडतं. निसर्गाच्या सानिध्यात बसायला, फावल्या वेळेत चित्रपट, वेब सिरीज पाहाण्याचा शुभमचा छंद आहे.… आणखी वाचा
