अमजद खान यांची पुण्यतिथी:प्रसूतीनंतर पत्नीला घरी आणण्यास नव्हते पैसे; ₹1.27 कोटींची फी अडकली होती, पण अंडरवर्ल्डची मदत नाकारली

‘मी तो माणूस होतो, जो रोज 4-5 तास व्यायाम करत असे. बॅडमिंटन खेळत असे, फ्री-हँड व्यायाम करत असे, वजन उचलत असे… पण मग एक अपघात झाला आणि मी तीन महिने अंथरुणावर पडून राहिलो.’ एका जुन्या मुलाखतीत दिवंगत अभिनेते अमजद खान यांनी आपल्या आयुष्यातील सर्वात वेदनादायक काळ आठवताना हे सांगितले होते. त्यांनी सांगितले होते की, एका अपघातात शरीरातील जवळजवळ सर्व हाडे तुटली होती. डॉक्टरांनी तीन वर्षांपर्यंत व्यायाम करण्यास मनाई केली. त्यातून सावरलो, तर दुसरा अपघात झाला, पुन्हा पाय मोडला. त्यानंतर पॅरालिसिसचा झटका आला. अनेक महिने अंथरुणावर राहावे लागले. आज अमजद खान यांच्या 34 व्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांच्या आयुष्यातील काही अनकहे किस्से जाणून घेऊया. वडिलांनी पोलिसाची नोकरी सोडून चित्रपटांमध्ये प्रवेश केला अमजद खान यांचे वडील जयंत एक अभिनेते होते. त्यांचे खरे नाव जकारिया खान होते. जयंत यांनी सुरुवातीच्या शिक्षणानंतर राजस्थानमधील अलवर येथे पोलीस अधिकारी म्हणून नोकरी सुरू केली होती. मात्र, चित्रपटांमध्ये येण्यासाठी त्यांनी सरकारी नोकरी सोडली. दिग्दर्शक विजय भट्ट यांनी त्यांना ‘जयंत’ हे नवीन नाव दिले. आपल्या उंच शरीरयष्टीमुळे, दमदार आवाजामुळे आणि प्रभावी पडद्यावरील उपस्थितीमुळे त्यांनी 1930 आणि 40 च्या दशकात अनेक चित्रपटांमध्ये नायक म्हणून आणि नंतर चरित्र अभिनेता म्हणून ओळख निर्माण केली. त्यांनी दिलीप कुमार, मधुबाला आणि किशोर कुमार यांसारख्या मोठ्या कलाकारांसोबतही काम केले. वडिलांप्रमाणे अमजद खानही चित्रपटांमध्ये आले, पण जयंत आपल्या मुलाचे सर्वात मोठे यश पाहू शकले नाहीत. 2 जून 1975 रोजी घशाच्या कर्करोगाने त्यांचे निधन झाले. त्यानंतर दोन महिन्यांनंतर ‘शोले’ हा चित्रपट प्रदर्शित झाला. पत्नीला रुग्णालयातून घरी आणण्यासाठी ₹400 देखील नव्हते अमजद खान यांच्या मुलाचा जन्म झाला, तेव्हा त्यांचे कुटुंब खूप कठीण परिस्थितीतून जात होते. आर्थिक परिस्थिती इतकी बिकट होती की, मुलाच्या जन्मानंतर त्यांच्या पत्नीला प्रसूती रुग्णालयातून घरी आणण्यासाठी अमजद खान यांच्याकडे 300-400 रुपये देखील नव्हते, पण त्याच दिवशी त्यांचे नशीब बदलले. ज्या दिवशी त्यांच्या मुलाचा जन्म झाला, त्याच दिवशी त्यांना ‘शोले’ चित्रपट साइन करण्याची संधी मिळाली. हाच चित्रपट पुढे त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठी ओळख बनला. शोले’चे गब्बर सिंग बनण्याची संधी कशी मिळाली ‘शोले’मधील गब्बर सिंगचे पात्र बॉलिवूडमधील सर्वात प्रतिष्ठित पात्रांपैकी एक मानले जाते. दिग्दर्शक रमेश सिप्पी या भूमिकेसाठी सुरुवातीला डॅनी डेंजोंगपा यांना कास्ट करू इच्छित होते. पण डॅनी त्यावेळी फिरोज खान यांच्या ‘धर्मात्मा’ चित्रपटाच्या शूटिंगसाठी अफगाणिस्तानला जात होते. त्यामुळे त्यांनी हा चित्रपट सोडला. यानंतर ही भूमिका रणजीत यांनाही ऑफर झाली होती, पण त्यांनी डॅनीच्या मैत्रीमुळे नकार दिला. नंतर ही भूमिका अमजद खान यांनी साकारली. अमजद खान यांना ही भूमिका कशी मिळाली, याबद्दल त्यांचे पुत्र शादाब खान यांनी सांगितले होते की सर्वात आधी लेखक सलीम खान यांनी दिग्दर्शक रमेश सिप्पी यांना सांगितले होते, “एक मुलगा आहे अमजद खान… खूप उत्कृष्ट अभिनेता आहे, एकदा त्याला भेटून तर बघा.” याच दरम्यान, अभिनेता सत्येन कपूर यांनीही रमेश सिप्पी यांच्याकडे अमजद खानची जोरदार शिफारस केली. ते म्हणाले, “मी स्वतःला एक चांगला अभिनेता मानतो, पण अमजद माझ्यापेक्षाही चांगला अभिनेता आहे. त्याला एक संधी नक्की द्या.” सलीम खान आणि सत्येन कपूर यांचे बोलणे रमेश सिप्पी यांच्या मनात घर करून गेले. यानंतर त्यांनी एका नाटकात अमजद खानचा दमदार अभियन पाहिला. त्यांच्या अभिनयाने प्रभावित होऊन रमेश सिप्पी यांनी त्यांना ऑडिशनसाठी बोलावले. ऑडिशन यशस्वी झाले आणि अमजद खानला ‘शोले’मध्ये गब्बर सिंगची भूमिका मिळाली. यानंतर जे घडले, तो भारतीय सिनेमाचा इतिहास बनला. गब्बरचा आवाज डब करण्याचा सल्ला देण्यात आला होता शोलेमधील गब्बर सिंगचा घुमणारा आवाज आजही लोकांच्या अंगावर शहारे आणतो. “कितने आदमी थे?”, “तेरा क्या होगा कालिया?” आणि “ये हाथ मुझे दे दे ठाकुर!” यांसारखे संवाद अमजद खानच्या आवाजामुळेच अमर झाले. मात्र, एक वेळ अशीही आली होती, जेव्हा गब्बरचा आवाज बदलण्याची तयारी सुरू होती. चित्रपटाचे दिग्दर्शक रमेश सिप्पी यांनी अरबाज खानला दिलेल्या मुलाखतीत सांगितले होते की, लेखक जोडी सलीम-जावेद यांना सुरुवातीला अमजद खानच्या आवाजावर विश्वास नव्हता. त्यांचे मत होते की, गब्बरचा आवाज डब करायला हवा. मात्र, रमेश सिप्पी या निर्णयाच्या बाजूने नव्हते. त्यांचे मत होते की, अमजद खानचा वेगळा आणि अनोखा आवाजच या भूमिकेची सर्वात मोठी ताकद आहे. अलीकडेच अमजद खानचे पुत्र शादाब खान यांनीही या किस्स्याचा उल्लेख केला. त्यांनी सांगितले की, अमिताभ बच्चन यांनीही रमेश सिप्पींना स्पष्टपणे सांगितले होते, “याचा आवाज अजिबात बदलू नका, हीच त्याची सर्वात मोठी ताकद आहे.” रमेश सिप्पी यांनी अमिताभच्या मताला पाठिंबा दिला आणि अमजद खानचा मूळ आवाजच चित्रपटात ठेवला. परिणामी, तोच आवाज हिंदी सिनेमातील सर्वात अविस्मरणीय आणि भयानक आवाजांपैकी एक बनला. टॅरो रीडरने आधीच सांगितले होते- ‘चित्रपट याच माणसावर चालेल’ ‘शोले’ चित्रपटाचे चित्रीकरण एका वर्षापेक्षा जास्त काळ सुरू होते. लांब शेड्यूल पाहून चित्रपटसृष्टीतील अनेक लोक रमेश सिप्पी यांची खिल्ली उडवत असत. याच दरम्यान रमेश सिप्पी, अमजद खान यांना सोबत घेऊन प्रसिद्ध टॅरो कार्ड रीडर डोलोरेस यांना भेटायला पोहोचले. त्यावेळी अमजद खान चित्रीकरणानंतर गब्बर सिंगच्या लूकमध्येच होते. शादाब खान यांच्या मते, डोलोरेस यांनी टॅरो कार्ड उघडताच रमेश सिप्पी यांना सांगितले, “तुमचा चित्रपट सुपरहिट होईल. तो सलग पाच वर्षे चालेल… आणि याचे कारण हाच माणूस असेल.” एवढे बोलून त्यांनी थेट अमजद खान यांच्याकडे बोट दाखवले होते. रमेश सिप्पी आणि अमजद खान दोघेही आश्चर्यचकित झाले. ‘शोले’ चित्रपटातील ‘अरे ओ सांभा, कितने आदमी थे?’ हा आयकॉनिक डायलॉग आजही लोकांच्या तोंडी आहे. अमजद खान यांना या डायलॉगची प्रेरणा त्यांच्या घरातील धोब्याकडून मिळाली होती. अमजद खान यांच्या घरी जो धोबी कपडे घेण्यासाठी येत असे, तो लोकांना मोठ्या अनोख्या अंदाजात “अरे ओ शांती…” असे म्हणून हाक मारत असे. जेव्हा अमजद खान यांना ‘शोले’मध्ये गब्बर सिंगची भूमिका साकारण्याची संधी मिळाली, तेव्हा त्यांनी तोच अंदाज आपल्या अभिनयात समाविष्ट केला होता. एका अपघाताने अमजद खान यांचे संपूर्ण आयुष्य बदलले 1976 मध्ये ‘द ग्रेट गॅम्बलर’ चित्रपटाच्या शूटिंगसाठी अमजद खान आपल्या कुटुंबासोबत गोव्याला जात होते. त्यांचा मुलगा शादाब खानने सांगितले होते की, गाडी अमजद खान स्वतः चालवत होते. मागे त्यांची पत्नी शैला खान आणि शादाब बसले होते. त्यावेळी शैला त्यांच्या मुलगी अहलमसोबत गर्भवती होत्या. सकाळची वेळ होती. रात्रीच्या पावसामुळे रस्ता ओला झाला होता. तेव्हा अचानक रस्त्यात एक खराब ट्रक समोर आला, ज्याच्या आजूबाजूला धोक्याची सूचना म्हणून दगड ठेवले होते. ट्रक टाळण्यासाठी अमजद खान यांनी तात्काळ गाडी वळवली, पण ओल्या रस्त्यावर गाडीचा तोल सुटला आणि ती थेट एका झाडावर आदळली. तो अपघात इतका भीषण होता की अमजद खान थोडक्यात बचावले. त्यांच्या पत्नी गंभीर जखमी झाल्या, तर शादाबची कॉलर बोन तुटली. संपूर्ण कुटुंबाला तात्काळ रुग्णालयात नेण्यात आले. अपघाताची बातमी मिळताच अमिताभ बच्चन यांनी मुंबईतून उपचार आणि इतर व्यवस्था केली होती. रुग्णालयात सत्यजित रे म्हणाले-माझ्या चित्रपटासाठी मरू नकोस 1976 च्या भीषण रस्ते अपघातानंतर अमजद खान रुग्णालयात जीवन आणि मृत्यूशी झुंज देत होते. अनेकदा त्यांची प्रकृती इतकी गंभीर होत असे. त्याच दरम्यान महान चित्रपट दिग्दर्शक सत्यजित रे त्यांना भेटायला रुग्णालयात पोहोचले. अमजद खान त्यावेळी पूर्णपणे शुद्धीवरही नव्हते. सत्यजित रे त्यांच्याजवळ बसले आणि म्हणाले, “अमजद, मी ‘शतरंज के खिलाड़ी’ बनवत आहे आणि त्यात वाजिद अली शाहची भूमिका फक्त तूच करू शकतोस. जर तुला काही झाले, तर मी हा चित्रपट बनवणारच नाही. म्हणून माझ्या चित्रपटासाठी… मरू नकोस.” शादाब खान यांनी सांगितले होते की, त्यांचे वडील त्यावेळी बेशुद्धावस्था आणि शुद्धीच्या मधोमध होते, पण त्यांना सत्यजीत रे यांचे बोलणे जाणवले. अखेरीस अमजद खान यांनी मृत्यूवर मात करून ते बरे झाले आणि नंतर ‘शतरंज के खिलाडी’मध्ये नवाब वाजिद अली शाह यांची अविस्मरणीय भूमिका साकारली. 1976 मध्ये झालेल्या भीषण रस्ते अपघातात अमजद खान यांची अनेक हाडे तुटली, फुफ्फुस खराब झाले आणि मानेला गंभीर दुखापत झाली. त्यानंतर त्यांना बराच काळ मानेवर सपोर्ट कॉलर घालावी लागली. जवळपास एक वर्ष ते अंथरुणावर होते. सतत औषधे आणि विश्रांतीमुळे त्यांचे वजन वेगाने वाढू लागले. शादाब सांगतात की अपघातापूर्वी त्यांचे वडील खूप तंदुरुस्त होते. त्यांना क्रिकेट आणि बॅडमिंटनची खूप आवड होती आणि ते एक उत्कृष्ट खेळाडूही होते. पण अपघातानंतर त्यांच्या पायात बसवलेली रॉड जवळपास २० वर्षे काढली गेली नाही, त्यामुळे ते पूर्वीसारखे धावपळ किंवा व्यायाम करू शकले नाहीत. हळूहळू त्यांचे आरोग्य खालावू लागले आणि वाढलेले वजन त्यांची सर्वात मोठी समस्या बनले. मुलाने डॉक्टरवर हात उचलला २७ जुलै १९९२ च्या संध्याकाळी अमजद खान त्यांच्या खोलीत आराम करत होते. दिवसभर ते अनेकदा उठले, मग पुन्हा झोपले. कुटुंबाला वाटले की ते फक्त थकले आहेत. रात्री ८ वाजता मुलगा शादाब खान घरी परतले. तेव्हा त्यांच्या आईने सांगितले, “जाऊन बघ… तुझे डॅड उठत नाहीयेत.” शादाब लगेच खोलीत पोहोचले. त्यांनी वडिलांना उठवण्याचा प्रयत्न केला, पण कोणतीही हालचाल झाली नाही. त्यांचे शरीर थंड पडले होते. डॉक्टरांना तात्काळ बोलावण्यात आले. तपासणीनंतर डॉक्टरांनी सांगितले की, अमजद खान यांना मॅसिव्ह हार्ट अटॅक आला आहे आणि एका विशिष्ट इंजेक्शनची गरज आहे. 18 वर्षांचे शादाब एक क्षणही न गमावता कार घेऊन औषध घेण्यासाठी निघाले. ते इतक्या वेगाने गाडी चालवत होते की, आजही त्यांना आश्चर्य वाटते की, रस्त्यात कोणताही अपघात झाला नाही. पण जेव्हा ते इंजेक्शन घेऊन परतले, तेव्हा डॉक्टरांनी फक्त एक वाक्य म्हटले, ‘तुम्ही काही सेकंद उशिरा पोहोचलात.’ हे ऐकताच शादाबचा राग आणि दुःख अनावर झाले. त्याने डॉक्टरवर हात उचलला, घरातील क्रॉकरी आणि कटलरीचे सामान तोडले, भिंतीवर ठोसे मारले आणि वडिलांच्या एका जवळच्या मित्रालाही धक्काबुक्की केली. नंतर, अलीकडेच शादाबने कबूल केले की, त्यावेळी तो फक्त 18 वर्षांचा होता. वडिलांना गमावण्याचे दुःख इतके खोल होते की तो स्वतःवर नियंत्रण ठेवू शकला नाही. अंडरवर्ल्डने अमजद खानच्या कुटुंबाला फोन केला होता
अमजद खानचा मुलगा शादाब खानने पत्रकार विकी लालवानी यांना दिलेल्या मुलाखतीत सांगितले होते की, त्याच्या वडिलांच्या निधनानंतर काही महिन्यांनी त्यांच्या कुटुंबाला अंडरवर्ल्डकडून एक फोन आला होता. शादाबच्या मते, अमजद खानच्या चित्रपटांची सुमारे ₹1.27 कोटी फी अनेक मोठ्या चित्रपट निर्मात्यांकडे बाकी होती. ही रक्कम त्या काळात खूप मोठी होती, पण ती कुटुंबाला कधीच परत मिळाली नाही. मुलाखतीत शादाबने सांगितले की, मध्यपूर्वेशी संबंधित एका गुंडाने त्याच्या आईला फोन करून सांगितले होते की, तो बॉलिवूडमधून ही संपूर्ण रक्कम तीन दिवसांच्या आत वसूल करून त्यांच्या घरी पोहोचवू शकतो. मात्र, त्याच्या आईने हा प्रस्ताव तात्काळ नाकारला होता. ती म्हणाली होती, “माझ्या पतीने कधीही अंडरवर्ल्डची मदत घेतली नाही. त्यांच्या निधनानंतरही मला अशी सुरुवात करायची नाही.”



Source link