इराणविरोधातील अमेरिका-इस्रायल युद्ध सुरू होणे,थांबणे आणि पुन्हा सुरू होणे, याचा तेलबाजारांवरझालेल्या परिणामाचा विचार करणे आवश्यक आहे.युद्ध सुरू झाल्यापासून तेलबाजारात मोठी अस्थिरतादिसून आली. मात्र, किंमतींतील चढ-उतार हे मागणीआणि पुरवठ्यापेक्षा बदलणाऱ्या धारणा आणि अपेक्षांचेअधिक प्रतिबिंब होते. या अपेक्षांवर अनेकदा अमेरिकेचेअध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या समाजमाध्यमांवरील पोस्ट्सचा प्रभाव पडला. इराणने होर्मुझ सामुद्रधुनी बंद केल्यामुळे जागतिक तेलपुरवठ्यावर परिणाम झाला.मात्र, सागरी वाहतुकीतील अंतर आणि विलंबामुळेत्याचा तातडीचा फटका ग्राहक आणि उत्पादकांनाबसला नाही. तरीही, अधिकृत स्तरावर परस्परविरोधी घोषणांमुळे बाजाराच्या अपेक्षा सतत बदलत राहिल्या आणि तेल तसेच नैसर्गिक वायूच्या किमतींमध्ये मोठी अस्थिरता निर्माण झाली. जुलैच्या सुरुवातीला अमेरिका आणि इराण यांच्यात प्राथमिक युद्धविराम झाल्यानंतर कच्च्या तेलाचा भाव प्रति बॅरल 70 डॉलरच्या खालीआला. युद्ध सुरू होण्यापूर्वी फेब्रुवारीमध्ये तो याचपातळीवर होता. त्यानंतर पुन्हा संघर्ष सुरू झाल्यानंतरहीआतापर्यंत तेलाच्या किमतींमध्ये केवळ मर्यादित वाढझाली आहे. जागतिक ऊर्जा बाजारातीलअस्थिरतेनंतरही अमेरिकेच्या शेअर बाजाराने एप्रिल तेजून या कालावधीत 2020 नंतरची सर्वोत्तम तिमाहीनोंदवली. जुलैच्या सुरुवातीलाही ही तेजी कायमराहिली. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) क्षेत्रातीलसमभागांनी या वाढीचे नेतृत्व केले. एआयमुळेउत्पादकता आणि आर्थिक विकासाला अभूतपूर्वचालना मिळेल, या विश्वासामुळे गुंतवणूक वाढली.आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीच्या (आयएमएफ)अंदाजानुसार विकसित अर्थव्यवस्थांचा सकल देशांतर्गतउत्पादन (जीडीपी) वाढीचा दर 1.7 टक्के राहील, तरअमेरिकेचा विकासदर 2.3 टक्के राहण्याची अपेक्षाआहे. आर्थिक सहकार्य आणि विकास संघटनेच्या(ओईसीडी) सदस्य देशांमध्ये एप्रिलमध्ये बेरोजगारीचादर 5 टक्के होता, जो फेब्रुवारी 2022 पासून जवळपासस्थिर आहे. विकसित अर्थव्यवस्थांमधील यालवचिकतेचे मोठे श्रेय कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणिक्रिप्टोकरन्सी क्षेत्रातील अलीकडील गुंतवणूकवाढीलादिले जाते. चीन, तैवान, दक्षिण कोरिया आणि मलेशियायांसारख्या अनेक आशियाई अर्थव्यवस्थांनाही त्याचालाभ झाला आहे. आर्थिक बाजारपेठांमधील सध्याचाआत्मविश्वास या समजुतीमुळेही वाढला आहे की,दोन्ही बाजूंच्या आक्रमकतेनंतरही इराणबरोबरचे युद्धप्रत्यक्षात संपले आहे किंवा ते कमी तीव्रतेच्या संघर्षाच्यास्वरूपात सुरू राहील. त्यामुळे होर्मुझ सामुद्रधुनीतूनकाही प्रमाणात वाहतूक सुरू राहू शकेल.युद्धविरामानंतरही आखाती देशांतून होणारी तेलनिर्यातयुद्धपूर्व पातळीपेक्षा लक्षणीय कमी राहिली. भविष्यातनिर्यात पूर्णपणे पूर्ववत झाली तरी आजच्या ऊर्जासंकटाची किंमत कमी उत्पन्न असलेल्या देशांना पुढीलअनेक वर्षे मोजावी लागेल. आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या पेट्रोलियम उपउत्पादनांमध्येखतांचा समावेश होतो. शेतीसाठी ही खते अत्यावश्यकआहेत. संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न व कृषी संघटनेच्या(एफएओ) अंदाजानुसार, 2026 च्या पहिल्यासहामाहीत जागतिक खतांच्या किमतींमध्ये 15 ते 20टक्क्यांनी वाढ होण्याची शक्यता आहे. विशेषतः कमीउत्पन्न असलेल्या देशांतील शेतकऱ्यांना वाढत्याखतांच्या किमतींबरोबरच सिंचन , वाहतुकीसाठीलागणाऱ्या इंधनाच्या वाढत्या खर्चाचाही सामना करावालागेल. खतांच्या वापरात किरकोळ घट झाली, तरीपिकांच्या उत्पादनात मोठी घट होऊ शकते. जागतिकबँकेच्या अंदाजानुसार, चीन आणि भारत वगळताविकसित आणि विकसनशील अर्थव्यवस्थांमधीलदरडोई उत्पन्नाल दरी कोरोना महामारीपूर्व पातळीवर2028 नंतरच परत येईल. (@प्रोजेक्ट सिंडिकेट) विकसित आणि विकसनशीलअर्थव्यवस्थांमधील दरडोई उत्पन्नातीलदरी कोरोना महामारीपूर्व पातळीवर 2028नंतरच परत येण्याची शक्यता आहे.ग्लोबल साऊथमधील अनेक देशांनी यायुद्धामुळे विकासाचे संपूर्ण एक दशकगमावले आहे.
Source link
जयती घोष यांचा कॉलम:काही महिन्यांच्या युद्धाने अनेक देश दशकभर मागे फेकले गेले
