शौचाच्या वेळी रक्त पडणे हे नेहमीच मूळव्याधचे लक्षण असेल असे नाही. काही वेळा ते कोलन किंवा रेक्टल कॅन्सरसारख्या गंभीर आजाराचेही संकेत असू शकते. मूळव्याध आणि कोलन कॅन्सरमधील फरक, धोक्याची चेतावणी देणारी लक्षणे, कोणत्या व्यक्तींना अधिक धोका असतो, कोलोनोस्कोपीचे महत्त्व आणि डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा याविषयी तज्ज्ञांकडून जाणून घ्या.
मूळव्याध आणि आतड्याच्या कॅन्सरमधील मुख्य फरक
मूळव्याध आणि कोलन कॅन्सर या दोन्ही स्थितींमध्ये शौचाच्या वेळी रक्त पडू शकते, परंतु त्यातील फरक खालीलप्रमाणे आहे:
- मूळव्याध : गुदद्वाराच्या किंवा मलाशयाच्या भागातील शिरा सुजल्यामुळे मूळव्याध होतो. जुनाट बद्धकोष्ठता, शौचास खूप वेळ बसणे, गरोदरपण, लठ्ठपणा आणि जोर लावणे यामुळे हा त्रास होतो. यात रक्त अतिशय ताजे आणि लाल चुटूक असते, जे टॉयलेट पेपरवर किंवा टॉयलेट पॉटमध्ये दिसते. सोबत खाज, वेदना किंवा गुदद्वाराजवळ गाठ जाणवू शकते. विष्ठेसोबत लाल रक्त पडणे, गुदद्वाराजवळ खाज सुटणे, सूज येणे व वेदना होणे ही याची लक्षणे आहेत. वजन कमी होणे किंवा अतिशय अशक्तपणा जाणवणे अशी लक्षणेही दिसू शकतात.
- आतड्याचा कॅन्सर : मोठ्या आतड्याच्या आतील थरामध्ये असामान्य पेशींची अनियंत्रित वाढ झाल्यामुळे कॅन्सर होतो. कॅन्सरमधील रक्त हे गडद लाल किंवा शौचामध्ये मिसळलेले (Mixed with stool) असू शकते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, कॅन्सरचे रक्त हे इतर अनेक गंभीर लक्षणांसोबत दिसून येते. रक्तासोबतच शौचाच्या सवयींमध्ये बदल होतात. पोटदुखी, वजन कमी होणे, थकवा आणि ॲनिमियाची लक्षणे ही याची प्रमुख लक्षणे आहेत.
आतड्याच्या कॅन्सरची 5 मुख्य चेतावणी देणारी लक्षणे
जर शौचातून रक्त पडण्यासोबत खालील लक्षणे दिसतील, तर ते कॅन्सरचे संकेत असू शकतात:
- शौचाच्या सवयींमध्ये सतत बदल : २ ते ३ आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ सतत बद्धकोष्ठता होणे, जुलाब होणे, शौचाचा आकार अरुंद (बारीक) होणे किंवा पोट पूर्ण साफ न झाल्याची भावना होणे.
- शौचामधून रक्त पडणे
- शौचाला होताना भयंकर वेदना होणे
- शौचावरून आल्यानंतरही पोट साफ झालं नाही असं वाटत राहणे
- सतत पोटदुखी, पोटात गोळे येणे किंवा गॅस होणे
- अकारण वजन घटणे : आहार किंवा व्यायामात कोणताही बदल न करता अचानक वजन वेगाने कमी होणे.
- सतत थकवा, अशक्तपणा आणि ॲनिमिया : अंतर्गत रक्तस्रावामुळे शरीरात रक्ताची कमतरता (ॲनिमिया) होऊन सतत प्रचंड अशक्तपणा, थकवा किंवा धाप लागणे.
- पोटातील अस्वस्थता : पोटात सतत मुरडा येणे, फुगणे, दुखणे किंवा पोट भरल्यासारखे वाटणे.
- वयाचे गणित : पूर्वी ५० वर्षांनंतर हा कॅन्सर जास्त दिसायचा, परंतु आता ३० ते ४० वयोगटातील तरुणांमध्येही कोलन कॅन्सरचे प्रमाण चिंतेजनकरीत्या वाढत आहे.
धोका वाढवणारे घटक आणि आतड्याच्या कॅन्सरपासून बचाव
- कुटुंबामध्ये कोलन कॅन्सर किंवा पॉलिप्सचा इतिहास असणे.
- अल्सरेटिव्ह कोलायटिस किंवा क्रोन्स डिसीज यांसारखे आतड्यांचे आजार असणे.
- लठ्ठपणा, धुम्रपान, अति-मद्यपान आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव.
- फायबर (तंतूमय पदार्थ), फळे आणि भाज्यांचा आहारात अभाव असणे आणि रेड मीट किंवा प्रोसेस केलेले अन्न जास्त खाणे.
बचाव आणि कोलोनोस्कोपी
कोलन कॅन्सर हा रोखता येण्याजोगा (Preventable) कॅन्सर आहे. बहुतांश आतड्याच्या कॅन्सरची सुरुवात लहान, बिगर कॅन्सरयुक्त ‘पॉलिप्स’ (Polyps) पासून होते. ४५ वर्षांवरील व्यक्तींनी नियमित कोलोनोस्कोपी स्क्रीनिंग केल्यास हे पॉलिप्स कॅन्सर बनण्यापूर्वीच शोधून काढून टाकले जाऊ शकतात.
वैद्यकीय तपासणी आणि निदानाचे महत्त्व
गुदद्वाराच्या भागातील आजारांबद्दल बोलताना अनेक लोक लाजतात, ज्यामुळे निदानाला धोकादायक उशीर होतो.
- डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा? : जर शौचातून सतत रक्त पडत असेल, २-३ आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ पोटाचा त्रास असेल, अकारण वजन घटत असेल किंवा थकवा जाणवत असेल, तर त्वरित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
- तपासण्या : डॉक्टर क्लिनिकल तपासणी, स्टूल टेस्ट, इमेजिंग किंवा कोलोनोस्कोपी सुचवू शकतात. या तपासण्यांमुळे कॅन्सरचे वेळेत निदान होतेच, शिवाय त्रास कॅन्सरचा नसून मूळव्याध, फिशर किंवा संसर्गाचा आहे हे स्पष्ट होऊन योग्य उपचारांना सुरुवात करता येते.
सुरुवातीचे निदान हेच जीवनदान
मूळव्याध हा एक अत्यंत सामान्य आणि सहसा उपचाराने बरा होणारा आजार आहे, परंतु प्रत्येक वेळी शौचातून पडणारे रक्त हे मूळव्याधाचेच असेल असे नाही. तसेच प्रत्येक पोटाचा त्रास हा ॲसिडिटी किंवा बद्धकोष्ठता नसतो.
- गृहीत धरू नका, तपासणी करा : लक्षणे अंगावर काढण्याऐवजी डॉक्टरांकडून वेळेवर तपासणी करून घेणे हाच सर्वात बुद्धिमत्तेचा मार्ग आहे.
- वेळेवर उपचाराचे महत्त्व : कॅन्सरचे सुरुवातीच्या टप्प्यात निदान झाल्यास पूर्णपणे बरे होण्याची शक्यता खूप जास्त असते.
लेखकाबद्दलप्रतीक्षा सुनील मोरे“लेखिकेची माहिती – प्रतीक्षा सुनील मोरे एक अनुभवी पत्रकार असून त्यांना मीडिया क्षेत्राचा तब्बल 8 वर्षांचा अनुभव आहे. त्यांनी एका वृत्त वाहिनीमधून आपल्या कारकिर्दीची सुरूवात केली जेथे एक पत्रकार म्हणून खऱ्या अर्थाने त्यांची जडणघडण झाली. प्रतीक्षा यांना लाइफस्टाईल विषयांमध्ये विशेष रस असून गेल्या 3 वर्षांपासून त्या या विभागासाठी काम करत आहेत.
लाईफस्टाइल पत्रकारीतेचा गाढा अभ्यास आणि त्यातील कौशल्य यामुळे त्यांनी या विषयातील एक जाणकार पत्रकार म्हणून ओळख कमावली आहे. लाईफस्टाईल विभागातील नवनवीन गोष्टी आपल्या वाचकांना समजेल अशा सहज सोप्प्या भाषेत पोहोचवण्यात त्यांचा खरा हातखंडा आहे. प्रतीक्षा यांच्याकडे असलेली गहन रिसर्च करण्याची क्षमता आणि वाचकांच्या आवडीचे विषय निवडण्याचे ज्ञान यामुळे त्या सातत्याने वाचकांपर्यंत परिपूर्ण गोष्टी पोहोचवण्यात यशस्वी ठरतात.
कामाव्यतिरिक्त प्रतीक्षा यांना स्वत:साठी लिहिण्याची, प्रवास करण्याची आणि वाचनाची खूप आवड आहे. लिखाणाबद्दल त्यांना जी आसक्ती आहे त्यामुळेच त्यांच्या हातून असे प्रभावशाली लेख लिहिले जातात जे वाचकांचे लक्ष तर वेधून घेतातच पण त्यांना नवनवीन विषयांची गोडी देखील लावतात. प्रवासाची आवड असल्याने त्या नेहमीच बाहेरील जगातील विविध संस्कृती आणि लाईफस्टाईल अनुभवत असतात आणि त्याचेच प्रतिबिंब त्यांच्या लिखाणात दिसून येते.”… आणखी वाचा