नवी दिल्ली1 तासापूर्वी
- कॉपी लिंक
तंत्रज्ञानाच्या बदलांनी भरलेल्या जगात वाढलेल्या मागील पिढ्यांच्या विपरीत, जेन-झी काही प्रमाणात तर जेन-अल्फा पूर्णपणे डिजिटल वातावरणात जन्माला आली आहे. लहानपणापासूनच त्यांना टॅबलेट, स्मार्टफोन आणि अलेक्सा किंवा गुगल असिस्टंटसारख्या व्हर्च्युअल असिस्टंट असलेल्या उपकरणांची सवय आहे.
हार्मनी हेल्थकेअरच्या एका अहवालानुसार तरुण पिढी दररोज सरासरी 6 तासांपेक्षा जास्त वेळ फोनवर घालवते. 73% किशोर दैनंदिन कामे आणि निर्णयांसाठी एआय साधनांचा वापर करत आहेत किंवा वापरण्याची योजना आखत आहेत. अशा परिस्थितीत, मानसिक ताण, एकाकीपणा किंवा भविष्याच्या चिंतेमध्ये शांतता शोधण्याचे माध्यम देखील डिजिटल असणे स्वाभाविक आहे. रिसर्च गेट आणि फुलरयूथ इन्स्टिट्यूटच्या अभ्यासानुसार जेन-अल्फाची श्रद्धा आणि आध्यात्मिकता देखील डिजिटल संसाधने, सोशल मीडिया आणि अल्गोरिदममुळे खोलवर प्रभावित होत आहे. तरुण पिढी पारंपरिक रूढींऐवजी मूल्य-आधारित अध्यात्माकडे वाटचाल करत आहे.
फुलरयूथ इन्स्टिट्यूटचे सर्वेक्षण
– 68 टक्के तरुणांचे म्हणणे आहे की त्यांचा विश्वास, धर्म किंवा आध्यात्मिक प्रवास त्यांच्या ओळखीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. अधार्मिक किशोरांमध्येही, सुमारे एक तृतीयांश किशोरवयीन मुले कोणत्यातरी सुपर पॉवरवर विश्वास ठेवतात.
– प्रत्येक 4 पैकी 1 जेन-अल्फाचे म्हणणे आहे की ‘ऑनलाइन शिकलेल्या गोष्टींमुळे किंवा ऑनलाइन भेटलेल्या लोकांमुळे त्यांचा विश्वास (फेथ) बदलला आहे.’
– प्रत्येक 3 पैकी 1 जेन अल्फाचे म्हणणे आहे की ते समोरासमोरच्या संवादाऐवजी ऑनलाइन विश्वास किंवा आध्यात्मिक विषयांबद्दल अधिक शिकतात. धर्मगुरू आणि धार्मिक संस्था देखील जेन-झी आणि जेन-अल्फाला जोडण्यासाठी इंटरनेट, सोशल मीडियाचा आधार घेत आहेत.
डिजिटल माध्यम तरुणांच्या श्रद्धेला नवीन आयाम
– जेन-झी आणि जेन-अल्फा धार्मिक माहितीसाठी यू-ट्यूब, इंस्टाग्राम, चॅटबॉट यांसारख्या साधनांवर सर्वाधिक अवलंबून आहेत. व्हिज्युअल ॲनिमेशन, 3 डी पौराणिक कथा आणि छोटे आध्यात्मिक उपदेश त्यांना आकर्षित करतात.
– तरुण आणि किशोर फक्त कथा ऐकत नाहीत, तर रोब्लॉक्ससारख्या व्हर्च्युअल प्लॅटफॉर्मवर डिजिटल पद्धतीने तयार केलेल्या मंदिरे आणि धार्मिक उत्सवांचा भाग बनत आहेत. ॲप-आधारित आरती, थेट मंदिर दर्शन आणि एआय चालीसा/मंत्र ॲप्सने देवाशी त्यांचे नाते सुलभ आणि वैयक्तिक बनवले आहे.
जेन-झी आणि जेन अल्फा यांच्यात डिजिटल धार्मिकता
भारतात ज्योतिष ॲप वापरकर्त्यांमध्ये सुमारे 60% जेन-झी आहेत. स्पॉटिफायनुसार धार्मिक पॉडकास्ट ऐकण्यात 236% वाढ झाली आहे.
जेन-झी (1995-2010) – मानसिक आरोग्याबद्दल अत्यंत जागरूक, ते ताण व्यवस्थापित करण्यासाठी, आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी आणि जीवनात अर्थ शोधण्यासाठी डिजिटल साधनांचा वापर करतात.
जेन-अल्फा (2011-2025) – ध्यान संबंधित ॲप्स आणि सकारात्मक विचारांनी भरलेल्या सामग्रीसह मोठे झाल्यामुळे, अध्यात्मिकतेला दैनंदिन जीवनाचा भाग मानतात.
तरुण आणि किशोरवयीन मुलांमध्ये वाढत असलेला धार्मिक एआय चॅटबॉटचा वापर
गुरुग्राममध्ये राहणारा 20 वर्षांचा आरव सकाळी फोनवर ॲप उघडून आपल्या आवडत्या मंदिराचे दर्शन आणि आरती पाहतो. करिअर किंवा जीवनाशी संबंधित कोणत्याही अडचणीत तो एआय चॅटबॉटवर जाऊन विचारतो- ‘करिअरमध्ये अपयश आल्यास काय करू?’ त्याच्यासाठी श्रद्धा म्हणजे फक्त मंदिरात जाणे नाही, तर फोनवर मिळणारी वैयक्तिक आध्यात्मिक सेवा आहे. आरवसारखे लाखो जेन-झी आणि जेन-अल्फा म्हणून ओळखले जाणारे तरुण एआय-आधारित आध्यात्मिक सहायकांकडे वळत आहेत. फेथजीपीटी, कुरानजीपीटीपासून ते टेक्स्ट विथ जीससपर्यंत, श्रद्धा आता फर्मवेअरशी जोडली गेली आहे. यातून त्यांना मार्गदर्शन आणि अगदी व्हर्च्युअल दर्शनापर्यंत त्वरित पोहोच मिळत आहे.
डिजिटल पूजेमध्ये वाढ
मध्यप्रदेशातील नलखेडा येथील बगलामुखी मंदिराचे पुजारी मुकेश गुरु यांच्या मते, जेन-झी आणि जेन-अल्फाद्वारे डिजिटल पूजा करण्याच्या प्रकरणांमध्ये वर्षभरात दुप्पटीहून अधिक वाढ झाली आहे. बहुतेक पूजा परीक्षा, नोकरी आणि गर्लफ्रेंड-बॉयफ्रेंडशी संबंधित असतात. परदेशातील तरुणही डिजिटल पूजा करतात. तरुण त्यांच्याशी इंस्टाग्राम आणि वेबसाइटद्वारे जोडले जातात.
कर्मकांडापेक्षा समाधान महत्त्वाचे
क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट काकोली राय म्हणतात, ‘डिजिटल युगातील जेन-झी आणि जेन-अल्फा’ यांची श्रद्धा त्यांच्या आधीच्या पिढ्यांपेक्षा वेगळी आहे. त्या प्रत्येक गोष्टीला स्वतःच्या कसोटीवर पारखून पाहतात आणि मगच विश्वास ठेवतात. सायकॉलॉजिस्ट विनय मिश्रा यांच्या मते, ‘या पिढ्यांसाठी श्रद्धा महत्त्वाची आहे, कारण त्यातून त्यांना शांती आणि आनंद मिळतो.’
