फॅटी लिव्हर आता केवळ मध्यमवयीन व्यक्तींची समस्या राहिलेली नाही. चुकीचा आहार, जंक फूड, गोड पेये, व्यायामाचा अभाव, लठ्ठपणा आणि इन्सुलिन रोधामुळे तरुणांमध्येही NAFLDचा धोका वाढत आहे. सुरुवातीला हा आजार कोणतीही स्पष्ट लक्षणे देत नसल्याने तो अनेकदा तपासणीदरम्यान समोर येतो. फॅटी लिव्हर उलटवता येतो का, कोणती लक्षणे गंभीर आहेत, कोणता आहार घ्यावा आणि त्याचे सिरोसिस किंवा लिव्हर कॅन्सरमध्ये रूपांतर होऊ शकते का, जाणून घ्या.
तरुणांमध्ये फॅटी लिव्हरचे (NAFLD) प्रमाण का वाढते आहे आणि याची मुख्य कारणे कोणती?
लठ्ठपणा, अयोग्य आहार, बैठे काम, व्यायाम न करणे आणि मधुमेहाचे वाढते प्रमाण या सर्व घटकांमुळे तरुणांमध्ये फॅटी लिव्हरचे प्रमाण वेगाने वाढले आहे. मुख्य कारणे आणि धोका वाढवणारे घटक:
- अयोग्य आहार : जंक फूड, गोड पेये, प्रक्रिया केलेले स्नॅक्स आणि रिफाइंड कार्बोहायड्रेट्सच्या अतिसेवनामुळे अतिरिक्त कॅलरीज यकृतात चरबीच्या रूपात साचतात.
- बदलती जीवनशैली : शारीरिक हालचालींचा अभाव, तासनतास स्क्रीन पाहणे, अपुरी झोप, ताणतणाव आणि अनुवंशिकता.
- इन्सुलिन रोध (Insulin Resistance) : पेशींमध्ये इन्सुलिनचे कार्य योग्य प्रकारे न होणे हे फॅटी लिव्हरचे मुख्य कारण आहे.
- आरोग्यविषयक समस्या : पोटावरील लठ्ठपणा, टाईप-२ मधुमेह, उच्च कोलेस्टेरॉल, उच्च रक्तदाब आणि पीसीओएस (PCOS) असलेल्या तरुणांना फॅटी लिव्हरचा धोका जास्त असतो.
फॅटी लिव्हरची सुरुवातीची आणि गंभीर लक्षणे कोणती?
फॅटी लिव्हरला ‘सायलेंट डिसीज’ (Silent Disease) म्हटले जाते, कारण सुरुवातीच्या टप्प्यात याची कोणतीही स्पष्ट लक्षणे दिसत नाहीत आणि रुटीन चेक-अपदरम्यान याचे निदान होते.
सुरुवातीची सौम्य लक्षणे कोणती
- सतत थकवा आणि अशक्तपणा जाणवणे.
- पोटाच्या उजव्या बाजूला वरच्या भागात जडपणा किंवा अस्वस्थता वाटणे.
- पोटात हलकी सूज किंवा फुगल्यासारखे वाटणे.
गंभीर आणि आणीबाणीची लक्षणे
हा आजार बळावून जेव्हा यकृताला सूज (NASH) येते आणि पुढे जाऊन यकृत कडक होते (Cirrhosis), तेव्हा खालील गंभीर लक्षणे दिसतात:
- त्वचा आणि डोळे पिवळे पडणे (कावीळ).
- पोट किंवा पायांवर तीव्र सूज येणे.
- अनपेक्षितपणे वजन वेगाने घटणे.
- रक्ताची उलटी होणे किंवा मानसिक गोंधळ उडणे.
फॅटी लिव्हर पूर्ण बरा होऊ शकतो का? आणि यावर कोणते उपचार उपलब्ध आहेत?
होय, सुरुवातीच्या टप्प्यात निदान झाल्यास फॅटी लिव्हरचा आजार पूर्णपणे उलटवता (Reversible) येतो आणि यकृत पुन्हा निरोगी होऊ शकते. उपचार आणि उपाययोजना :
- वजन कमी करणे : शरीराचे वजन ७ ते १० टक्के कमी केल्यास यकृतातील चरबी, सूज आणि सुरुवातीचे नुकसान वेगाने कमी होते. (मात्र, यकृत पूर्णपणे कडक/सिरोसिस झाल्यावर ते पूर्ववत होत नाही).
- थेट औषध नाही : सध्या फॅटी लिव्हर पूर्ण बरा करण्यासाठी कोणतेही एक विशिष्ट औषध उपलब्ध नाही; मूळ कारणांवर उपचार करणे हाच मुख्य मार्ग आहे.
- नियमित व्यायाम : आठवड्यातून किमान १५० मिनिटे मध्यम स्वरूपाचा व्यायाम (उदा. वेगाने चालणे) करावा.
- इतर आजारांचे नियंत्रण : मधुमेह, कोलेस्टेरॉल आणि रक्तदाब औषधांद्वारे नियंत्रणात ठेवावेत.
- यकृताला अपायकारक गोष्टी टाळणे : दारूचे सेवन आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय अनावश्यक औषधे घेणे पूर्णपणे टाळावे.
यकृत निरोगी ठेवण्यासाठी कोणता आहार फायदेशीर ठरतो?
यकृताचे आरोग्य जपण्यासाठी आणि फॅटी लिव्हर रोखण्यासाठी योग्य आहार हा उपचाराचा मुख्य पाया आहे. आहारात समाविष्ट करायचे पदार्थ:
- ताज्या भाज्या, फळे, पूर्ण धान्य, कडधान्ये आणि मासे/चिकनसारखे लीन प्रोटीन.
- ऑलिव्ह ऑईल, अक्रोड, बदाम आणि बिया (Seeds) यांमधील निरोगी फॅट्स.
- पुरेसे पाणी पिणे आणि जेवणाच्या वेळा नियमित ठेवणे.
टाळावयाचे पदार्थ कोणते?
- गोड पेये, मिठाई, पांढरी ब्रेड, बेकरी उत्पादने, तळलेले पदार्थ, अतिप्रक्रिया केलेले अन्न आणि रेड मीट.
फॅटी लिव्हरचे रूपांतर लिव्हरच्या कर्करोगात होऊ शकते का?
होय, जदुर्लक्ष केल्यास हा प्रवास गंभीर स्वरूप धारण करू शकतो.
- साधा फॅटी लिव्हर (NAFLD) → लिव्हरवर सूज (NASH) → लिव्हर कडक होणे
- (Cirrhosis) → लिव्हरचा कर्करोग (Hepatocellular Carcinoma).
ज्या रुग्णांचे यकृत करी बहुतांश लोकांमध्ये फॅटी लिव्हरमुळे कर्करोग होत नसला, तरी काही रुग्णांमध्ये डक झाले आहे (Cirrhosis), त्यांनी कर्करोगाचे सुरुवातीच्या टप्प्यात निदान व्हावे यासाठी नियमित अल्ट्रासाऊंड स्कॅन आणि रक्ताच्या चाचण्या (Blood Tests) करून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. फॅटी लिव्हर हा आता केवळ वृद्धांचा आजार राहिला नसून चुकीच्या जीवनशैलीमुळे तरुणांमध्ये वेगाने पसरत आहे. योग्य आहार, नियमित व्यायाम, वजन नियंत्रण आणि वेळेवर वैद्यकीय तपासणी करून यकृताचे गंभीर आजारांपासून सहज रक्षण केले जाऊ शकते.
लेखकाबद्दलप्रतीक्षा सुनील मोरे“लेखिकेची माहिती – प्रतीक्षा सुनील मोरे एक अनुभवी पत्रकार असून त्यांना मीडिया क्षेत्राचा तब्बल 8 वर्षांचा अनुभव आहे. त्यांनी एका वृत्त वाहिनीमधून आपल्या कारकिर्दीची सुरूवात केली जेथे एक पत्रकार म्हणून खऱ्या अर्थाने त्यांची जडणघडण झाली. प्रतीक्षा यांना लाइफस्टाईल विषयांमध्ये विशेष रस असून गेल्या 3 वर्षांपासून त्या या विभागासाठी काम करत आहेत.
लाईफस्टाइल पत्रकारीतेचा गाढा अभ्यास आणि त्यातील कौशल्य यामुळे त्यांनी या विषयातील एक जाणकार पत्रकार म्हणून ओळख कमावली आहे. लाईफस्टाईल विभागातील नवनवीन गोष्टी आपल्या वाचकांना समजेल अशा सहज सोप्प्या भाषेत पोहोचवण्यात त्यांचा खरा हातखंडा आहे. प्रतीक्षा यांच्याकडे असलेली गहन रिसर्च करण्याची क्षमता आणि वाचकांच्या आवडीचे विषय निवडण्याचे ज्ञान यामुळे त्या सातत्याने वाचकांपर्यंत परिपूर्ण गोष्टी पोहोचवण्यात यशस्वी ठरतात.
कामाव्यतिरिक्त प्रतीक्षा यांना स्वत:साठी लिहिण्याची, प्रवास करण्याची आणि वाचनाची खूप आवड आहे. लिखाणाबद्दल त्यांना जी आसक्ती आहे त्यामुळेच त्यांच्या हातून असे प्रभावशाली लेख लिहिले जातात जे वाचकांचे लक्ष तर वेधून घेतातच पण त्यांना नवनवीन विषयांची गोडी देखील लावतात. प्रवासाची आवड असल्याने त्या नेहमीच बाहेरील जगातील विविध संस्कृती आणि लाईफस्टाईल अनुभवत असतात आणि त्याचेच प्रतिबिंब त्यांच्या लिखाणात दिसून येते.”… आणखी वाचा
