Diabetes & Frozen Shoulder Causes, signs, symptoms, Treatment; मधुमेहामुळे खांदा जाम होण्याची कारणे, लक्षणे, संकेत आणि उपाय

फ्रोझन शोल्डर, ज्याला वैद्यकीय भाषेत ‘अॅडेसिव्ह कॅप्सुलायटिस’ (Adhesive Capsulitis) म्हणतात, हा असा आजार आहे ज्यामध्ये खांद्याच्या सांध्याभोवती असणारे आवरण (Capsule) जाड होते, त्याला सूज येते आणि तो भाग कडक होतो. शरीरात साखरेचे प्रमाण दीर्घकाळ अनियंत्रित राहिल्यामुळे खांद्याच्या अस्थिबंधनांमधील (Ligaments) आणि टेंडन्समधील ‘कोलाजेन’ या प्रोटीनच्या रचनेत बदल होतो. यामुळे हे उती (Tissues) कमी लवचिक बनतात आणि त्यांच्यावर सूज व चट्टे (Scarring) तयार होऊन खांद्याची हालचाल पूर्णपणे मंदावते. फ्रोझन शोल्डर सामान्यतः एका वेळी एकाच खांद्याला होतो. परंतु, एका खांद्याचा त्रास बरा झाल्यानंतर काही महिन्यांनी किंवा वर्षांनी दुसऱ्या खांद्यालाही हा त्रास होऊ शकतो; मात्र दोन्ही खांदे एकाच वेळी ‘फ्रोझन’ होण्याचे प्रमाण अत्यंत दुर्मिळ आहे.

या आजाराची सुरुवात खांद्याभोवती मंद आणि सतत होणाऱ्या वेदनांनी होते. सुरुवातीला ठराविक हालचाली करतानाच वेदना होतात, पण हळूहळू हा त्रास वाढून रात्री झोपताना (विशेषतः बाधित खांद्यावर कुशीवर निजल्यास) वेदना तीव्र होतात. आजार वाढल्यावर रुग्णाला केस विंचरणे, कपडे घालणे, पाठीमागे हात नेऊन हुक लावणे किंवा उंचावरील वस्तू काढणे यांसारख्या साध्या गोष्टीही जमेनाशा होतात. फ्रोझन शोल्डर प्रामुख्याने तीन टप्प्यांतून जातो:

• फ्रीझिंग स्टेज (Freezing Stage) : यामध्ये वेदना हळूहळू वाढतात आणि खांद्याची हालचाल मर्यादित होऊ लागते.
• फ्रोझन स्टेज (Frozen Stage) : या टप्प्यात वेदना थोडी कमी होऊ शकते, परंतु खांद्याचा कडकपणा (Stiffness) प्रचंड वाढतो.
• थॉइंग स्टेज (Thawing Stage) : या शेवटच्या टप्प्यात खांद्याची हालचाल हळूहळू पूर्वपदावर येऊ लागते. या संपूर्ण प्रक्रियेला आणि बरे होण्याला साधारणपणे ९ ते १२ महिन्यांचा काळ लागतो.

मधुमेह हा फ्रोझन शोल्डरसाठी सर्वात मोठा धोका असला, तरी इतरही काही कारणांमुळे हा त्रास होऊ शकतो. खांद्याला झालेली दुखापत, फ्रॅक्चर किंवा शस्त्रक्रियेनंतर (Surgery) खांद्याची हालचाल दीर्घकाळ बंद राहिल्याने सांधा जाम होतो. याशिवाय पॅरालिसीसचा झटका येणे किंवा थायरॉईडचे आजार असलेल्या व्यक्तींमध्येही हा धोका वाढतो. वयाचा विचार केला तर ४० ते ६० वर्षे वयोगटातील लोकांमध्ये हा आजार सर्वाधिक आढळतो आणि पुरुषांच्या तुलनेत महिलांना फ्रोझन शोल्डर होण्याचा धोका किंचित जास्त असतो.

फ्रोझन शोल्डर पूर्णपणे बरा करण्यासाठी ‘फिजिओथेरपी’ (Physiotherapy) हा उपचारांचा सर्वात मुख्य आणि महत्त्वाचा कणा आहे. तज्ज्ञांच्या देखरेखीखाली केलेले स्ट्रेचिंग आणि खांद्याच्या हालचालींचे व्यायाम सांध्याची लवचिकता टिकवून ठेवतात. अनेक रुग्ण या आजारात लवकर आराम पडत नाही म्हणून निराश होतात आणि सतत डॉक्टर बदलतात, जे चुकीचे आहे. या आजारात उपचारांमधील ‘सातत्य’ (Consistency) खूप महत्त्वाचे आहे. रक्तातील साखरेवर नियंत्रण ठेवल्याने शरीरातील सूज कमी होते आणि बरे होण्याच्या प्रक्रियेला गती मिळते. वेदनाशामक औषधे केवळ तात्पुरता आराम देतात जेणेकरून रुग्ण फिजिओथेरपीचे व्यायाम सहज करू शकेल. जर रात्रीच्या वेदना असह्य असतील, तर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने सांध्यामध्ये ‘कॉर्टिकोस्टिरॉईड इंजेक्शन’ (Corticosteroid Injection) दिले जाते, ज्यामुळे सूज झपाट्याने कमी होते.

जेव्हा अनेक महिन्यांच्या नियमित फिजिओथेरपी आणि औषधानंतरही काहीच फरक पडत नाही, अशा मोजक्याच रुग्णांमध्ये ‘हायड्रोडायलेटर’ (Hydrodilatation) किंवा ‘आर्थ्रोस्कोपिक सर्जरी’चा (Arthroscopic Surgery) विचार केला जातो. परंतु, अलीकडील वैद्यकीय संशोधनातून हे सिद्ध झाले आहे की, दीर्घकालीन परिणामांचा विचार केला तर फिजिओथेरपी, इंजेक्शन आणि शस्त्रक्रिया या सर्वांचे अंतिम परिणाम सारखेच मिळतात. फ्रोझन शोल्डर हा एक ‘सेल्फ-लिमिटिंग’ (स्वतःहून ठराविक वेळेनंतर बरा होणारा) आजार असल्याने केवळ अत्यंत गंभीर केसेसमध्येच शस्त्रक्रियेची गरज भासते. त्यामुळे शस्त्रक्रियेची घाई न करता संयम राखणे फायदेशीर ठरते.