Artificial Food Colours side effects, FDI Commissioner Tukaram Mundhe Ban Coloured Foods, how to eat foods with colours; पदार्थांमध्ये फूड कलर वापरण्याचे धोके, फूड कलर खाण्यामुळे कोणते आजार होतात, फूड कलर खाताना काय काळजी घ्यावी? रंगीबेरंगी मिठाई खाणे किती सुरक्षित? अन्नातील रंगांचे आरोग्यावर परिणाम

अन्न सुरक्षेच्या नियमांनुसार ठराविक मर्यादेत वापरले जाणारे मान्यताप्राप्त कृत्रिम रंग योग्य प्रमाणात वापरल्यास सहसा मानवी शरीरासाठी सुरक्षित मानले जातात. परंतु, खरी समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा या रंगांचा प्रमाणाबाहेर वापर केला जातो किंवा अन्नाला अधिक ताजे, चमकदार आणि आकर्षक दाखवण्यासाठी अनधिकृत औद्योगिक रंगांची (Industrial dyes) किंवा भेसळयुक्त घटकांची सर्रास भर घातली जाते. ही समस्या प्रामुख्याने रस्त्यावरील खाद्यपदार्थ (Street food) आणि कोणतीही नियमावली न पाळणाऱ्या असुरक्षित हॉटेलिंग क्षेत्रात जास्त प्रमाणात दिसून येते. त्यामुळे सर्वच रंगांना सरसकट घातक मानण्याऐवजी, कायद्याने परवानगी दिलेले खाद्यरंग आणि बेकायदेशीरपणे वापरले जाणारे औद्योगिक रंग या दोन्ही गोष्टी पूर्णपणे वेगळ्या आहेत हे समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. रंगाचा प्रकार आणि त्याची गुणवत्ता आरोग्याचा धोका ठरवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते.

वैद्यकीय किंवा पचनसंस्थेच्या (Gastrointestinal) दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, प्रमाणापेक्षा जास्त किंवा अयोग्य कृत्रिम रंगांचे पदार्थ खाल्याने संवेदनशील व्यक्तींमध्ये पोटात अस्वस्थता, मळमळ, अपचन किंवा जुलाब होणे यांसारखी लक्षणे दिसून येऊ शकतात. काही व्यक्तींना विशिष्ट अन्न घटकांची ॲलर्जी किंवा सहन न होण्याची समस्या असू शकते. तथापि, प्रत्येक कृत्रिम रंग थेट पोट, आतडे किंवा यकृताला (Liver) कायमस्वरूपी हानी पोहोचवतो असे म्हणणे वैद्यकीयदृष्ट्या पूर्णपणे चुकीचे ठरेल. यकृत हे शरीरातील घटकांवर प्रक्रिया करणारे मुख्य अवयव असल्याने, पचनसंस्थेतून शोषले गेलेले मान्यताप्राप्त रंग यकृत सहजरीत्या पचवू शकते. धोका तेव्हाच वाढतो जेव्हा एखादी व्यक्ती दीर्घकाळासाठी नियमितपणे अनधिकृत, भेसळयुक्त किंवा औद्योगिक दर्जाच्या रंगांचा आहारात समावेश करते.

अन्नातील रंगांमुळे होणारे तात्पुरते त्रास आणि दीर्घकालीन आजार यामध्ये स्पष्ट फरक आहे. एखाद्या रंगीबेरंगी अन्नाचे सेवन केल्यानंतर लगेच पोट बिघडले किंवा त्रास झाला, म्हणजे त्या व्यक्तीचे आतडे किंवा लिव्हर कायमचे खराब झाले असा त्याचा अर्थ होत नाही. परंतु, दुसरीकडे अनधिकृत आणि भेसळयुक्त अन्नपदार्थांचे वारंवार सेवन केल्याने शरीरात अशा घटकांचा संचय होतो ज्यांची मानवी आहारासाठी अजिबात तपासणी झालेली नसते. याविषयी आणखी एक मोठा गैरसमज असा आहे की, कृत्रिम रंग नसलेले सर्वच पदार्थ आपोआप निरोगी असतात. अन्नातून अनावश्यक रंग काढून टाकणे चांगले असले, तरी त्या अन्नाची एकूण पोषणमूल्ये कशी आहेत हे तपासणे तितकेच महत्त्वाचे असते. एखादा नैसर्गिक रंगाचा पदार्थ खूप तळलेला, अत्यंत खारट किंवा साखरेने भरलेला असेल, तर त्यात रंग नाही म्हणून तो आरोग्यासाठी उत्तम ठरत नाही.

आरोग्याच्या दृष्टीने सर्वात सुरक्षित मार्ग म्हणजे आपल्या आहाराच्या पर्यायांकडे आणि वातावरणाकडे डोळसपणे पाहणे. जेव्हा तुम्ही बाहेर खाण्याचा प्लॅन करता, तेव्हा जिथे स्वच्छता आणि अन्न हाताळण्याच्या चांगल्या पद्धती पाळल्या जातात अशाच ठिकाणांची निवड करा. ज्या पदार्थांना अतिशय तीव्र, अनैसर्गिक किंवा सामान्य रंगापेक्षा खूपच जास्त चमकदार रंग दिसतो, असे अन्नपदार्थ खाणे टाळणे हिताचे ठरते. जर एखाद्या विशिष्ट रंगाचे अन्न खाल्ल्यानंतर तुम्हाला वारंवार पोटाचा किंवा आरोग्याचा त्रास होत असेल, तर स्वतःच कोणत्याही ॲलर्जीचे निदान न करता त्या पदार्थाची नोंद ठेवा आणि तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. सर्वच रंगांची अवाजवी भीती बाळगण्याचे कारण नाही, कारण प्रत्यक्ष धोका हा त्या रंगाच्या घटकावर, त्याच्या प्रमाणावर आणि तो किती काळ खाल्ला जात आहे यावर अवलंबून असतो.

दैनंदिन आरोग्याचा विचार करता, ताज्या आणि कमीत कमी प्रक्रिया केलेल्या अन्नावर आधारित आहार घेतल्यास कृत्रिम घटकांचे सेवन आपोआपच कमालीचे कमी होते. निसर्गानेच आपल्याला फळे, भाज्या, पूर्ण धान्ये, डाळी आणि ताज्या तयार केलेल्या आहाराच्या माध्यमातून विविध आकर्षक रंग बहाल केले आहेत. हे नैसर्गिक अन्नपदार्थ शरीराला कोणताही धोका न पोहोचवता मुबलक प्रमाणात फायबर आणि आवश्यक सूक्ष्म पोषक घटक (Micronutrients) पुरवतात. म्हणूनच, प्रत्येक रंगीबेरंगी अन्न घातक असते असा निष्कर्ष न काढता, अति-चमकदार आणि अनधिकृत पदार्थांबाबत सतर्क राहणे गरजेचे आहे. स्वच्छ आणि आरोग्यदायी वातावरणात बनवलेले अन्न निवडणे, जास्त प्रक्रिया केलेले पदार्थ मर्यादित ठेवणे आणि आहारात विविधता आणणे हे आरोग्यासाठी सर्वोत्तम उपाय आहेत.