55 मिनिटांपूर्वी
- कॉपी लिंक
अलीकडेच उत्तर प्रदेश, छत्तीसगड, महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश आणि गुजरातच्या सरकारांनी ‘अॅनालॉग पनीर’च्या उत्पादन, विक्री आणि वितरणावर बंदी घातली आहे.
खरं तर, राज्यांमध्ये अनेक ठिकाणी याला डेअरी पनीर म्हणून विकले जात होते. यामुळे ग्राहकांची फसवणूक होत होती. काही प्रकरणांमध्ये, त्याच्या गुणवत्ता, लेबलिंग आणि अन्न सुरक्षा मानकांकडे दुर्लक्ष केले जात होते.
त्यानंतर ‘अॅनालॉग पनीर’बद्दल चर्चा खूप वाढली आहे. लोकांमध्ये याबद्दल अनेक प्रश्न आहेत की हे बनावट पनीर आहे का, ते कसे बनवले जाते इत्यादी.
म्हणून आज अॅनालॉग पनीरबद्दल सविस्तर चर्चा करणार आहोत. त्याचबरोबर जाणून घेऊया की-
- अॅनालॉग पनीर डेअरी पनीरपेक्षा कसे वेगळे आहे?
- पनीर खरेदी करताना कोणत्या गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात?
तज्ज्ञ-
देवेंद्र कुमार दुबे, अन्न सुरक्षा अधिकारी, अन्न व औषध प्रशासन, दमोह
डॉ. रोहित शर्मा, सल्लागार, इंटर्नल मेडिसिन, अपोलो स्पेक्ट्रा हॉस्पिटल, जयपूर
प्रश्न- अॅनॅलॉग पनीर म्हणजे काय?
उत्तर- हे मुद्द्यांमधून समजून घ्या-
- अॅनालॉग पनीर पारंपरिक डेअरी पनीरपेक्षा वेगळे असते, परंतु ते दिसण्यात आणि चवीला डेअरी पनीरसारखेच असते.
- ते बनवण्यासाठी मिल्क सॉलिड्स, पाम तेल आणि इतर फूड ॲडिटीव्ह्जचा वापर केला जातो.
- याची उत्पादन किंमत तुलनेने कमी असते. त्यामुळे काही फूड बिझनेस ऑपरेटर जास्त नफा मिळवण्यासाठी याचा वापर करतात.
- मात्र, याला डेअरी पनीर म्हणून विकणे किंवा वाढणे हे अन्न सुरक्षा नियमांचे उल्लंघन आहे.
प्रश्न- पाच राज्यांनी अॅनालॉग पनीरवर बंदी का घातली?
उत्तर- हे मुद्द्यांमधून समजून घ्या-
- खरं तर, या राज्यांमध्ये अनेक ठिकाणी ॲनालॉग पनीरला डेअरी पनीर म्हणून विकल्याच्या तक्रारी मिळाल्या.
- यामुळे ग्राहकांना डेअरी आणि ॲनालॉग पनीरमध्ये फरक करणे कठीण होत होते.
- काही प्रकरणांमध्ये अन्न सुरक्षा आणि लेबलिंग नियमांच्या पालनाबाबतही प्रश्न उपस्थित झाले.
- याच्या जास्त सेवनामुळे होणाऱ्या संभाव्य आरोग्य धोक्यांमुळेही चिंता व्यक्त करण्यात आली आहे.
- म्हणून, सरकारने कठोर कारवाई केली जेणेकरून ग्राहकांना योग्य माहिती मिळेल आणि दिशाभूल करणाऱ्या विक्रीला आळा बसेल.
प्रश्न- ॲनालॉग पनीरबाबत FSSAI चे काय म्हणणे आहे?
उत्तर- हे मुद्द्यांमधून समजून घ्या-
- FSSAI नुसार, ॲनालॉग पनीर ‘नॉन-डेअरी सब्सटीट्यूट’ अन्न श्रेणीत येते.
- हा एक प्रकारचा पनीरचा पर्याय आहे, परंतु याला डेअरी पनीर म्हणून विकणे अन्न सुरक्षा नियमांचे उल्लंघन आहे.
- ग्राहकाला हे जाणून घेण्याचा अधिकार आहे की तो डेअरी पनीर खात आहे की ॲनालॉग. त्यामुळे पॅकेटवर ‘ॲनालॉग’ असल्याची स्पष्ट माहिती देणे अनिवार्य आहे.
- तसेच, जर हॉटेल-रेस्टॉरंटमध्ये ॲनालॉग पनीरचा वापर होत असेल, तर मेन्यूमध्येही याची स्पष्ट माहिती असावी.
प्रश्न- डेअरी आणि ॲनालॉग पनीरमध्ये काय फरक आहे?
उत्तर- दोघांमधील मुख्य फरक घटक आणि पोषण मूल्यांचा असतो. हे ग्राफिकमधून समजून घ्या-
प्रश्न- ॲनालॉग पनीर ‘बनावट’ असते का?
उत्तर- अॅनालॉग पनीर ‘बनावट’ नसते, पण ते दुधापासून बनवलेले डेअरी उत्पादनही नसते. हा डेअरी पनीरचा स्वस्त पर्याय आहे. ते नॉन-डेअरी फॅट आणि इतर घटकांपासून तयार केले जाते.
लोकांना चुकीची माहिती देऊन ते विकणे, हे चुकीचे आणि फसवणुकीचे आहे. हे डेअरी पनीर नाही हे न सांगणे. लोक पनीरबद्दल असे गृहीत धरतात की ते दुधापासूनच बनवलेले असेल. पण त्यांना हे माहीत नसते की ते दुधाव्यतिरिक्त इतर अनेक गोष्टी मिसळून बनवलेले पनीर खात आहेत.
प्रश्न- खरे पनीर आणि अॅनालॉग पनीर बनवण्याची प्रक्रिया काय आहे?
उत्तर- दोघांची प्रक्रिया वेगळी असते. ते सविस्तरपणे समजून घ्या–
खरे पनीर
- सर्वात आधी दूध गरम केले जाते.
- लिंबाचा रस किंवा फूड-ग्रेड ऍसिड मिसळले जाते.
- दूध फाटल्यावर घट्ट भाग वेगळा केला जातो.
- ते कापडाने गाळून दाबले जाते.
- तयार पनीर थंड केले जाते.
अॅनालॉग पनीर
- पाम तेल, मिल्क सॉलिड्ससह अनेक घटक मिसळले जातात.
- मिश्रण गरम करून चांगले मिसळले जाते.
- त्याला पनीरसारखे टेक्सचर आणि चव दिली जाते.
- मिश्रण थंड करून त्याला आकार दिला जातो.
प्रश्न- ॲनालॉग पनीर आणि सिंथेटिक पनीर एकच आहेत का?
उत्तर- नाही, या दोघांमधील फरक मुद्द्यांमधून समजून घ्या-
ॲनालॉग पनीर: हा डेअरी पनीरचा पर्याय आहे. जर योग्य मानकांवर बनवले गेले आणि ‘ॲनालॉग पनीर’ या नावाने विकले गेले, तर ते नियमांच्या विरोधात नाही.
सिंथेटिक पनीर: हे पूर्णपणे अवैध आणि भेसळयुक्त असते. हे डिटर्जंट, युरिया, सल्फ्युरिक ऍसिड, सोडा आणि पेंट/केमिकलसारख्या धोकादायक वस्तूंपासून तयार केले जाते. हे आरोग्यासाठी हानिकारक आहे.
प्रश्न- ग्राहकांना ॲनालॉग पनीरबद्दल माहिती असणे का आवश्यक आहे?
उत्तर- दोघांची सामग्री आणि बनवण्याची पद्धत वेगळी असते. योग्य माहिती मिळाल्यास ग्राहक आपल्या आवडीनुसार, गरजेनुसार आणि बजेटनुसार निर्णय घेऊ शकतो. तसेच कोणत्याही प्रकारच्या गोंधळापासून किंवा चुकीच्या माहितीपासून वाचू शकतो.
प्रश्न- एनालॉग पनीर आरोग्यासाठी हानिकारक आहे का?
उत्तर- कधीतरी एनालॉग पनीर खाल्ल्याने नुकसान होत नाही. पण दीर्घकाळ ते खाल्ल्याने आरोग्यासाठी अनेक धोके निर्माण होऊ शकतात. ग्राफिकमध्ये पाहा-
प्रश्न- ॲनालॉग पनीर कोणत्या लोकांसाठी जास्त धोकादायक असू शकते?
उत्तर- हे दररोज खाणे कोणासाठीही चांगले नाही. विशेषतः ज्या लोकांना आधीपासून हृदयविकार, जुनाट पचनाचे प्रश्न, उच्च कोलेस्ट्रॉल आणि लठ्ठपणा आहे, त्यांना जास्त धोका असतो.
प्रश्न- ॲनालॉग पनीर कसे ओळखावे?
उत्तर- रंग, चव आणि पोत पाहून ते ओळखणे कठीण आहे. तथापि, काही मूलभूत पद्धतींनी ते ओळखता येते-
प्रश्न- कोणत्या ठिकाणी ॲनालॉग पनीर वापरण्याची शक्यता जास्त असते?
उत्तर- ॲनालॉग पनीरची किंमत डेअरी पनीरपेक्षा खूप कमी असते. त्यामुळे ज्या ठिकाणी मोठ्या प्रमाणात पनीरची आवश्यकता असते, तिथे ते वापरण्याची शक्यता जास्त असते. जसे-
- रेस्टॉरंट आणि ढाबा
- केटरिंग सेवा
- फास्ट फूड आउटलेट
- प्रक्रिया केलेले अन्न बनवणारे आउटलेट
- स्ट्रीट फूड आउटलेट
- कँटीन
(एकूणच, जिथे मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो अशी कोणतीही जागा.)
प्रश्न- कोणत्या पदार्थांमध्ये यांचा वापर जास्त होतो?
उत्तर- याचे उत्तर खूप सोपे आहे. प्रत्येक तो पदार्थ, ज्यामध्ये कोणत्याही स्वरूपात पनीरचा वापर होत आहे, त्यात ॲनालॉग पनीर असू शकते, जसे की-
- पनीर टिक्का
- पनीर बटर मसाला
- शाही पनीर
- कढई पनीर
- चिली पनीर
- पनीर रोल/रॅप
- पिझ्झा आणि पास्ता
- सँडविच आणि बर्गर
- मोमोज आणि इतर फास्ट फूड
प्रश्न- पनीर खरेदी करताना कोणत्या गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात?
उत्तर- खरेदी करताना पॅकेटवरील लेबल नक्की वाचा आणि घटक तपासा. जर ‘अॅनालॉग’ किंवा ‘नॉन-डेअरी’ असे लिहिलेले असेल, तर ते डेअरी पनीर समजून खरेदी करू नका. यासोबतच काही गोष्टी लक्षात ठेवा-
प्रश्न- जर खऱ्या पनीरच्या नावाखाली ॲनालॉग पनीर मिळत असल्याचा संशय असेल तर कुठे आणि कशी तक्रार करावी?
उत्तर- FSSAI च्या ‘फूड सेफ्टी कनेक्ट’ पोर्टल/ॲपवर याची तक्रार करू शकता. तक्रारीसोबत पॅकेट/पनीरचा फोटो, बिल, दुकान/रेस्टॉरंटचे नाव आणि FSSAI परवाना क्रमांक यांसारखी माहिती द्या. तक्रार मिळाल्यावर अन्न सुरक्षा अधिकारी तपासणी आणि नमुना चाचणी करतात.
प्रश्न- खऱ्या पनीरच्या नावाखाली ॲनालॉग पनीर विकणाऱ्यावर काय कारवाई होऊ शकते?
उत्तर- अॅनालॉग पनीरला चुकीचे लेबल लावून डेअरी पनीर म्हणून विकणे हे अन्न सुरक्षा नियमांचे उल्लंघन आहे. अशा परिस्थितीत उत्पादन नष्ट करणे, परवाना रद्द करणे आणि दंड आकारणे यांसारख्या कारवाई होऊ शकतात. गंभीर प्रकरणांमध्ये कायद्यानुसार शिक्षेचीही तरतूद आहे.
