Actress Prajakta Mali Vegan Diet Lifestyle Foods Tips Healthy Fitness; व्हीगन आणि शाकाहारी आहारात काय फरक? काय खावे, काय टाळावे?

थोडक्यात सांगायचे तर, व्हीगन जीवनशैली म्हणजे प्राण्यांपासून मिळणाऱ्या कोणत्याही गोष्टीचा वापर पूर्णपणे थांबवणे. यामध्ये केवळ आहारातील मांसाहार वर्ज्य करणे एवढेच येत नाही, तर दूध, अंडी, मध यांसारखे खाद्यपदार्थ आणि कातडे (Leather) किंवा लोकर (Wool) यांसारख्या प्राण्यांपासून बनणाऱ्या वस्तूंचा वापर टाळणे समाविष्ट आहे. व्हीगन असणे ही केवळ एक ‘डाएट पद्धत’ नसून ती जगण्याची एक विशेष शैली आहे. आपल्या दैनंदिन आयुष्यातील कोणत्याही निवडीमुळे प्राण्यांचे शोषण किंवा छळ होऊ नये, असा विचार या जीवनशैलीमागे असतो. जो व्यक्ती या तत्त्वांचे पालन करतो, त्याला ‘व्हीगन’ म्हटले जाते.

हा असा मुद्दा आहे जिथे बहुतांश लोकांचा गोंधळ होतो. शाकाहारी (Vegetarian) व्यक्ती मास, मासे किंवा कोंबडी खात नाही, परंतु ती प्राण्यांपासून मिळणारे दुग्धजन्य पदार्थ जसे की दूध, पनीर, दही, ताक, तूप आणि काही वेळा अंड्यांचेही सेवन करते. याउलट, व्हीगन (Vegan) व्यक्ती याहून एक पाऊल पुढे असते. व्हीगन लोक मांसाहारासोबतच प्राण्यांपासून मिळणारा कोणताही पदार्थ खात नाहीत. म्हणजेच ते दूध, दही, पनीर, तूप, अंडी आणि अगदी मधसुद्धा खाणे पूर्णपणे टाळतात. सोप्या शब्दांत सांगायचे तर शाकाहारी लोक प्राण्यांचे मांस खात नाहीत, तर व्हीगन लोक प्राण्यांपासून तयार होणारी कोणतीही वस्तू किंवा अन्नपदार्थ खात नाहीत.

व्हीगन डाएटमध्ये मांसाहार, कोंबडीचे मांस, मासे आणि सी-फूड पूर्णपणे बंद असते. याशिवाय दुधाचे सर्व प्रकार दूध, चीज, पनीर, लोणी आणि तूप तसेच अंडी आणि मध यांचा आहारात समावेश केला जात नाही. इतकेच नाही तर, व्हीगन व्यक्तींना पॅकेज्ड फूड खरेदी करताना त्यावरील लेबल्स खूप काळजीपूर्वक वाचावे लागतात. कारण जिलेटिन, व्हे प्रोटीन (Whey) आणि केसिन (Casein) यांसारखे प्राण्यांपासून मिळणारे घटक अनेक प्रक्रिया केलेल्या अन्नामध्ये किंवा बिस्किटांमध्ये नकळत वापरलेले असतात.

अनेकांना वाटते की दुग्धजन्य पदार्थ आणि मांसाहार सोडल्यावर खाण्यासाठी पर्याय उरत नाहीत, पण प्रत्यक्षात व्हीगन आहारात खूप विविधता असते. व्हीगन लोक सर्व प्रकारच्या भाज्या, फळे, तांदूळ, गहू, ज्वारी, बाजरी यांसारखी अखंड धान्ये, डाळी, कडधान्ये, सुकामेवा, बिया आणि सोयाबीनचे पनीर (Tofu) आवडीने खातात. दुधाच्या पर्यायासाठी ते सोया मिल्क (Soy milk), बदाम दूध (Almond milk), ओट्स मिल्क किंवा नारळाचे दूध वापरतात. जर हा आहार योग्य नियोजनाने घेतला, तर तो अत्यंत संतुलित ठरू शकतो. मात्र, व्हिटॅमिन B12, आयर्न (लोह), कॅल्शियम आणि ओमेगा-३ यांसारख्या पोषक तत्त्वांवर व्हीगन लोकांना विशेष लक्ष ठेवावे लागते, कारण ती प्राण्यांच्या अन्नातून अधिक सहज मिळतात. यासाठी ते डॉक्टरांच्या सल्ल्याने सप्लिमेंट्स किंवा फोर्टिफाइड पदार्थांचा वापर करतात.

प्राजक्ता माळीप्रमाणेच अनेक सेलिब्रिटी आणि नागरिक आजकाल व्हीगन होत आहेत. यामागे प्रामुख्याने तीन मुख्य कारणे आहेत:

• आरोग्याचे फायदे : दुग्धजन्य पदार्थ आणि मांस सोडल्यामुळे पचनक्रिया सुधारणे, त्वचेवर छान चमक येणे आणि शरीरातील ऊर्जेची पातळी वाढणे असा अनुभव अनेकांना येतो.
• नैतिक कारणे : डेअरी आणि मीट इंडस्ट्रीमध्ये प्राण्यांवर होणाऱ्या अत्याचाराविरुद्ध आवाज उठवण्यासाठी आणि प्राण्यांप्रती दयाभाव ठेवण्यासाठी अनेक जण हा निर्णय घेतात.
• पर्यावरण रक्षण : प्राण्यांचे पालनपोषण करण्यासाठी आणि डेअरी उद्योगासाठी मोठ्या प्रमाणावर जमीन, पाणी आणि नैसर्गिक संसाधने वापरली जातात. वनस्पतींवर आधारित आहाराने निसर्गावरील ताण कमी होतो.
  प्राजक्ता माळीने स्वीकारलेली ही व्हीगन जीवनशैली केवळ आहारापुरती मर्यादित नसून, निसर्ग आणि प्राण्यांबद्दल सहानुभूती दाखवणारा एक विचार आहे. सुरुवातीला सर्व दुग्धजन्य पदार्थ सोडणे कठीण वाटू शकते, परंतु योग्य पर्याय आणि माहितीच्या आधारे ही एक अत्यंत आरोग्यदायी आणि शाश्वत जीवनशैली बनू शकते.