मानवी इतिहासात सूर्यग्रहणाकडे अनेक शतके एक भीतीदायक खगोलीय घटना किंवा केवळ एक अद्भूत नैसर्गिक चमत्कार म्हणून पाहिले गेले. परंतु, आधुनिक खगोलशास्त्र आणि अमेरिकन अंतराळ संशोधन संस्था ‘NASA Science’ च्या (REF.) ताज्या संशोधनानुसार, सूर्यग्रहण हे संपूर्ण विश्वाची रहस्ये उलगडणारे एक अत्यंत प्रगत नैसर्गिक माध्यम ठरत आहे.
नासाच्या अलिकडच्या खगोलीय विश्लेषणात समोर आल्यानुसार, शास्त्रज्ञांना आपल्या सूर्यमालेबाहेर असलेल्या आणि राहण्यायोग्य असणाऱ्या परग्रहांचा शोध घेण्यासाठी आपल्या सूर्यग्रहणाच्या तांत्रिक सिद्धांताचा थेट फायदा होत आहे. त्यामुळे सूर्यग्रहण ही आता केवळ एक खगोलीय घटना नसून, विश्वाचा शोध घेणारी एक भव्य ‘नॅचरल लॅबोरेटरी’ (नैसर्गिक प्रयोगशाळा) बनली आहे.
‘ट्रान्झिट पद्धत’ आणि सूर्यग्रहणाचे टेक कनेक्शन
जेव्हा शास्त्रज्ञ विश्वात दूरवर असलेल्या दुसऱ्या ताऱ्यांभोवती फिरणाऱ्या परग्रहांचा शोध घेतात, तेव्हा ते थेट ‘सूर्यग्रहणाच्या मूळ सिद्धांताचा’ वापर करतात, ज्याला खगोलशास्त्रात ‘ट्रान्झिट पद्धत’ म्हटले जाते.
ज्याप्रमाणे आपल्या सूर्यग्रहणात चंद्र हा सूर्य आणि पृथ्वीच्या मध्ये आल्यामुळे सूर्यप्रकाश काही काळ अडवला जातो, अगदी त्याच तंत्रज्ञानाचा वापर करून शास्त्रज्ञ अंतराळातील दूरच्या ताऱ्यांचा अभ्यास करतात. जेव्हा एखादा परग्रह त्याच्या मूळ ताऱ्याच्या समोरून जातो, तेव्हा त्या ताऱ्याचा प्रकाश काही काळासाठी किंचित कमी किंवा अंधुक होतो. प्रकाशामध्ये होणाऱ्या या सूक्ष्म बदलाची नोंद घेऊन शास्त्रज्ञ तिथे एखादा ग्रह अस्तित्वात असल्याचे आणि त्याचा आकार किती आहे, हे अचूकपणे शोधून काढतात. थोडक्यात, आपल्या पृथ्वीवरून दिसणारे सूर्यग्रहण हे खगोलशास्त्रज्ञांसाठी या संपूर्ण क्लिष्ट प्रक्रियेला समजून घेण्याचे एक जिवंत आणि नैसर्गिक मॉडेल आहे.
‘कोरोना’चे रहस्य आणि 10 लाख अंशांचे तापमान
सूर्याचा पृष्ठभाग प्रचंड तेजस्वी असल्यामुळे आपल्याला त्याच्या सभोवतालचे बाह्य वातावरण, ज्याला ‘कोरोना’ म्हणतात, ते उघड्या डोळ्यांनी किंवा सामान्य दुर्बिणीने कधीही पाहता येत नाही. संपूर्ण सूर्यग्रहणाच्या अवघ्या काही मिनिटांच्या काळात जेव्हा चंद्र सूर्याचा मुख्य भाग पूर्णपणे झाकून टाकतो, तेव्हा हा अत्यंत फिकट प्रकाश असलेला ‘कोरोना’ स्पष्टपणे दृश्यामान होतो.
‘NASA Eclipse Science’ च्या मते, शास्त्रज्ञांसमोर आजही सर्वात मोठे कोडे हे आहे की, सूर्याच्या पृष्ठभागाचे तापमान सुमारे 6,000 अंश सेल्सिअस असते, मात्र त्याच्यापासून लाखो किलोमीटर दूर असलेल्या ‘कोरोना’ या बाह्य वातावरणाचे तापमान थेट 10 लाख अंश सेल्सिअसच्या पार कसे पोहोचते? या तांत्रिक कोड्याचा आणि सौर वादळांचा पृथ्वीवरील दळणवळण यंत्रणेवर होणारा परिणाम तपासण्यासाठी शास्त्रज्ञ सूर्यग्रहणाचा वापर एका प्रयोगशाळेसारखा करतात.
युरोपियन स्पेस एजन्सीची ‘प्रोबा-3’ मोहीम
आता वैज्ञानिक प्रयोगांसाठी चंद्रावर अवलंबून राहण्याची गरज पडू नये म्हणून युरोपियन स्पेस एजन्सी (ESA) अंतराळात Proba-3 ही जगातील पहिली विशेष मोहीम राबवत आहे. यामध्ये दोन सॅटेलाईट अंतराळात एकमेकांपासून अचूक 150 मीटर अंतरावर एकाच रेषेत उडवले जातील. यातील एक सॅटेलाईट दुसऱ्या सॅटेलाईटसाठी सूर्याचा मुख्य प्रकाश अडवून अंतराळात ‘कृत्रिम सूर्यग्रहण’ तयार करेल, जेणेकरून शास्त्रज्ञांना तासंतास अंतराळातून कोरना घटकांचा अखंड अभ्यास करता येईल.
लेखकाबद्दलशुभम कुलकर्णीशुभम कुलकर्णी हे गेल्या नऊ वर्षांहून अधिक काळ मुख्य प्रवाहातील माध्यम क्षेत्रात सक्रिय असलेले एक व्यासंगी पत्रकार आहेत. सध्या ते ‘महाराष्ट्र टाईम्स’च्या ‘टेक आणि सायन्स’ विभागात कन्सल्टंट म्हणून आपली जबाबदारी सांभाळत आहेत. तंत्रज्ञान विश्वातील वेगाने बदलणारे आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) चे प्रगत तंत्रज्ञान, नवनवीन गॅझेट्स, टेक ट्रेंड्स, स्मार्टफोन रिव्ह्यूज आणि सायन्स क्षेत्रातील क्लिष्ट वैज्ञानिक घडामोडी अतिशय सोप्या, सर्वसामान्यांना समजेल अशा रंजक भाषेत मांडण्यात त्यांचा विशेष हातखंडा आहे. डिजिटल मीडियातील अचूक SEO आणि Google Discover च्या बदलत्या अल्गोरिदमचा वापर करून लाखो वाचकांपर्यंत तांत्रिक माहिती पोहोचवण्यात त्यांचा मोलाचा वाटा आहे.
छत्रपती संभाजीनगर येथील नामांकित ‘MGM’ संस्थेतून ‘एम.ए. पत्रकारिता आणि जनसंवाद’ ही मास्टर पदवी संपादन केल्यानंतर, त्यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात ‘आकाशवाणी’ या प्रतिष्ठित संस्थेतून केली. 2017 मध्ये त्यांनी ‘दैनिक सामना’ या अग्रगण्य मुखपत्रात प्रवेश करत वृत्तपत्र पत्रकारितेचा भक्कम पाया रचला. त्यानंतर मुंबईतील ABP माझा, TV9 मराठी, साम TV, पुढारी न्यूज चॅनेल आणि लोकशाही न्यूज या महाराष्ट्रातील आघाडीच्या वृत्तवाहिन्यांमध्ये ‘बुलेटिन प्रोड्यूसर’ म्हणून जबाबदारी सांभाळली आहे. राजधानी दिल्ली येथे ‘News Nation Marathi’ साठी राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील वेगवेगळ्या न्यूज बुलेटिन्सचा दांडगा अनुभव त्यांच्या पाठीशी आहे.
प्रिंट, इलेक्ट्रॉनिक आणि डिजिटल मीडियाच्या सखोल अनुभवामुळे राजकारण, व्यापार-उद्योग, विज्ञान, तंत्रज्ञान, ऑटोमोबाईल, सायबर सुरक्षा आणि लाइफस्टाईल क्षेत्रातील गुंतागुंतीच्या विषयांचे अचूक विश्लेषण करणे ही त्यांची प्रमुख ओळख आहे. पत्रकारितेच्या या व्यस्त प्रवासातून वेळ काढत, निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवणे हा त्यांचा छंद आहे.… आणखी वाचा
