जागतीक बाजारातील घडामोडी आणि वाढत्या आर्थिक अनिश्चिततेमुळे देशांतर्गत सराफा बाजारात सोन्याच्या किमतींनी नवा इतिहास रचला आहे. 26 ऑगस्ट 2026 रोजीच्या ताज्या अधिकृत अपडेट्सनुसार, महाराष्ट्रातील प्रमुख शहरांमध्ये 24 कॅरेट शुद्ध सोन्याचा दर 1,63,750 प्रति 10 ग्रॅम (एक तोळा) या आतापर्यंतच्या सर्वोच्च पातळीवर पोहोचला आहे. सोन्याच्या या गगनचुंबी महागाईच्या काळात तंत्रज्ञान क्षेत्रातून एक अत्यंत रंजक आणि तितकाच महत्त्वाचा तांत्रिक रिपोर्ट समोर आला आहे. आपण जो जुना, नादुरुस्त किंवा भंगार झालेला स्मार्टफोन घरात एका कोपऱ्यात फेकून देतो, त्या एका सामान्य फोनमध्येही प्रत्यक्षात मौल्यवान सोने दडलेले असते.
स्मार्टफोनच्या अंतर्गत रचनेत सोन्याची गरज काय?
तंत्रज्ञान आणि गॅजेट्स तज्ज्ञांच्या मते, मोबाईल फोन बनवताना केवळ प्लास्टिक, काच आणि लोखंड वापरले जात नाही. स्मार्टफोनच्या आत असणाऱ्या मुख्य सर्किट बोर्डला मदरबोर्ड किंवा PCB (Printed Circuit Board) म्हणतात. या मदरबोर्डवर अनेक सूक्ष्म मायक्रोचिप्स, प्रोसेसर आणि कनेक्शन्स असतात.
इलेक्ट्रॉनिक्सच्या भाषेत सोने हे विजेचे आणि सिग्नल्सचे अत्यंत उत्कृष्ट वाहक मानले जाते. चांदी हे सोन्यापेक्षा थोडे जास्त वाहक असले तरी चांदीला हवेतील आर्द्रतेमुळे गंज चढू शकतो. सोन्याचे सर्वात मोठे तांत्रिक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याला कधीही गंज लागत नाही. फोनमधील अत्यंत सूक्ष्म डेटा सिग्नल्स न अडकता, अगदी सेकंदाच्या अब्जाव्या भागात आणि कोणत्याही तांत्रिक त्रुटीशिवाय एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी ट्रान्सफर व्हावेत, यासाठी प्रोसेसरच्या वायर्स, सिम कार्ड ट्रेचे पॉईंट्स आणि चार्जिंग कनेक्टरच्या पिन्सवर सोन्याचा अतिशय पातळ थर दिला जातो.
एका फोनमध्ये किती सोने असते? सांख्यिकीय गणित
एका सर्वसाधारण स्मार्टफोनच्या वजनाचा विचार केला, तर त्यामधील सोन्याचे प्रमाण खूपच सूक्ष्म असते. एका आधुनिक स्मार्टफोनमध्ये अंदाजे 0.034 ग्रॅम (सुमारे 34 मिलिग्रॅम) शुद्ध सोने वापरले जाते. जरी हे प्रमाण वैयक्तिक पातळीवर नगण्य वाटत असले, तरी ते तांत्रिक संकलनात खूप मोठे ठरते.
रिसायकलिंग क्षेत्रातील आकडेवारीनुसार, खाणीतून एक टन कच्चे खनिज उपसून काढल्यास जेवढे सोने मिळते, त्यापेक्षा तब्बल 100 पटीने जास्त शुद्ध सोने 1 टन वजनाच्या जुन्या मोबाईलच्या मदरबोर्डमधून मिळवता येऊ शकते. सोन्याव्यतिरिक्त एका फोनमध्ये साधारणपणे 1 ग्रॅम चांदी, 15 ग्रॅम तांबे आणि अत्यंत महागडे मानले जाणारे पॅलेडियम व प्लॅटिनम हे धातूही इलेक्ट्रॉनिक चिप्समध्ये समाविष्ट असतात.
‘अर्बन मायनिंग’ तंत्रज्ञानाचा उदय
सोन्याचे 1.63 लाखांच्या पार गेल्यामुळे आता जगभरातील टेक कंपन्या थेट जमिनीतून खाणकाम करण्याऐवजी ‘अर्बन मायनिंग’ (शहरी खाणकाम) या तंत्रज्ञानाकडे वळत आहेत. ही एक पूर्णपणे तांत्रिक आणि रासायनिक प्रक्रिया आहे. कलेक्शन आणि डिस्मेंटलिंग: सुरुवातीला हजारो जुने फोन्स गोळा करून रोबोटिक मशीनच्या सहाय्याने त्यांचे सुटे भाग केले जातात. केमिकल लिचिंग: यानंतर फक्त मदरबोर्ड वेगळे करून ते एका विशेष रासायनिक द्रावणात (Chemical Solution) वितळवले जातात. रिफायनिंग: या प्रक्रियेद्वारे प्लास्टिक आणि इतर धातू बाजूला होतात आणि शुद्ध सोने, चांदी रासायनिक अवक्षेपणाद्वारे वेगळी काढली जाते.
वाढत्या ई-कचऱ्यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी आणि पर्यावरणाचा समतोल राखण्यासाठी हे तंत्रज्ञान गेमचेंजर ठरत आहे. त्यामुळे, जर तुमच्याकडेही काही जुने निरुपयोगी फोन पडलेले असतील, तर ते कचऱ्याच्या डब्यात फेकण्याऐवजी अधिकृत ई-वेस्ट रिसायकलिंग सेंटर कडे सोपवा; यामुळे पर्यावरणाचे रक्षण तर होईलच, पण रिसायकलिंग कंपन्यांकडून तुमच्या जुन्या फोनच्या बदल्यात चांगला तांत्रिक परतावाही मिळू शकेल.
लेखकाबद्दलशुभम कुलकर्णीशुभम कुलकर्णी हे गेल्या नऊ वर्षांहून अधिक काळ मुख्य प्रवाहातील माध्यम क्षेत्रात सक्रिय असलेले एक व्यासंगी पत्रकार आहेत. सध्या ते ‘महाराष्ट्र टाईम्स’च्या ‘टेक आणि सायन्स’ विभागात कन्सल्टंट म्हणून आपली जबाबदारी सांभाळत आहेत. तंत्रज्ञान विश्वातील वेगाने बदलणारे आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) चे प्रगत तंत्रज्ञान, नवनवीन गॅझेट्स, टेक ट्रेंड्स, स्मार्टफोन रिव्ह्यूज आणि सायन्स क्षेत्रातील क्लिष्ट वैज्ञानिक घडामोडी अतिशय सोप्या, सर्वसामान्यांना समजेल अशा रंजक भाषेत मांडण्यात त्यांचा विशेष हातखंडा आहे. डिजिटल मीडियातील अचूक SEO आणि Google Discover च्या बदलत्या अल्गोरिदमचा वापर करून लाखो वाचकांपर्यंत तांत्रिक माहिती पोहोचवण्यात त्यांचा मोलाचा वाटा आहे.
छत्रपती संभाजीनगर येथील नामांकित ‘MGM’ संस्थेतून ‘एम.ए. पत्रकारिता आणि जनसंवाद’ ही मास्टर पदवी संपादन केल्यानंतर, त्यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात ‘आकाशवाणी’ या प्रतिष्ठित संस्थेतून केली. 2017 मध्ये त्यांनी ‘दैनिक सामना’ या अग्रगण्य मुखपत्रात प्रवेश करत वृत्तपत्र पत्रकारितेचा भक्कम पाया रचला. त्यानंतर मुंबईतील ABP माझा, TV9 मराठी, साम TV, पुढारी न्यूज चॅनेल आणि लोकशाही न्यूज या महाराष्ट्रातील आघाडीच्या वृत्तवाहिन्यांमध्ये ‘बुलेटिन प्रोड्यूसर’ म्हणून जबाबदारी सांभाळली आहे. राजधानी दिल्ली येथे ‘News Nation Marathi’ साठी राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील वेगवेगळ्या न्यूज बुलेटिन्सचा दांडगा अनुभव त्यांच्या पाठीशी आहे.
प्रिंट, इलेक्ट्रॉनिक आणि डिजिटल मीडियाच्या सखोल अनुभवामुळे राजकारण, व्यापार-उद्योग, विज्ञान, तंत्रज्ञान, ऑटोमोबाईल, सायबर सुरक्षा आणि लाइफस्टाईल क्षेत्रातील गुंतागुंतीच्या विषयांचे अचूक विश्लेषण करणे ही त्यांची प्रमुख ओळख आहे. पत्रकारितेच्या या व्यस्त प्रवासातून वेळ काढत, निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवणे हा त्यांचा छंद आहे.… आणखी वाचा
