Singer Sonu Nigam Finger Lump Causes, Symptoms, signs, treatment, Uric Acid Arthritis gout causes symptoms remedies; बोटावर गाठ आली म्हणजे युरिक ॲसिड, संधिवात वाढलाय? जाणून घ्या कारणे, लक्षणे, संकेत व उपाय

युरिक ॲसिड वाढल्यामुळे होणारा ‘गॉऊट’ (Gout) हा संधिवाताचा एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि सामान्य प्रकार मानला जातो. जेव्हा शरीरात प्रदीर्घ कालावधीसाठी युरिक ॲसिडची पातळी उच्च राहते, तेव्हा मोनोसोडियम युरेटचे स्फटिक सांध्यांच्या आणि मऊ उतींच्या सभोवताल जमा होऊ लागतात. जर गॉयटवर वेळेवर नियंत्रण मिळवले नाही किंवा तो दीर्घकाळ तसाच राहिला, तर या साचलेल्या स्फटिकांमुळे कडक गाठी तयार होतात, ज्यांना वैद्यकीय भाषेत ‘टोफाय’ (Tophi) म्हटले जाते. या गाठी प्रामुख्याने हाताची बोटे, पायाची बोटे, कोपर आणि कानांच्या बाहेरील भागावर निर्माण होतात आणि कित्येकदा त्वचेच्या अगदी खालच्या भागावर स्पष्टपणे दिसू लागतात. परंतु, येथे एक गोष्ट लक्षात ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे की, प्रत्येक गाठ ही युरिक ॲसिडमुळेच असते असे नाही. काही व्यक्तींमध्ये युरिक ॲसिडची पातळी जास्त असूनही त्यांना गॉयटचा त्रास होत नाही, तर दुसऱ्या बाजूला बोटावर दिसणाऱ्या गाठीचे कारण संपूर्णपणे वेगळे असू शकते.

सांध्यांशी संबंधित इतर आजार देखील बोटांच्या रचनेत आणि आजूबाजूला बदल घडवून आणू शकतात. ‘ऑस्टियोआर्थरायटिस’ (Osteoarthritis) मध्ये बोटांच्या शेवटच्या सांध्यांजवळ (नखांच्या जवळ) हाडांची वाढ होऊन कडक गाठी तयार होतात, ज्यांना ‘हेबरडेन्स नोड्स’ (Heberden’s nodes) म्हणतात. तसेच बोटांच्या मधल्या सांध्याभोवती उद्भवणाऱ्या गाठींना ‘बुचार्ड्स नोड्स’ (Bouchard’s nodes) म्हटले जाते. या गाठी स्पर्शाला मऊ न लागता कडक हाडासारख्या लागतात आणि त्यांच्यासोबत सांधे दुखणे, कडकपणा येणे किंवा बोटांची हालचाल मंदावणे अशा समस्या दिसतात. दुसरीकडे, ‘ऱ्ह्युमॅटॉइड आर्थरायटिस’ (Rheumatoid Arthritis) हा एक ऑटोइम्यून आजार आहे, ज्यामध्ये अनेक सांध्यांमध्ये तीव्र वेदना, सूज आणि सकाळी उठल्यावर दीर्घकाळ राहणारा कडकपणा जाणवतो. या आजाराच्या काही रुग्णांमध्ये त्वचेखाली कडक गाठी तयार होतात, ज्यांना ‘ऱ्ह्युमॅटॉइड नोड्युल्स’ (Rheumatoid nodules) म्हणतात. या गाठी सहसा कोपर किंवा बोटांसारख्या जास्त दाब येणाऱ्या भागांवर प्रामुख्याने दिसून येतात.

बोटांवर गाठ येण्यासाठी नेहमी संधिवातच कारणीभूत असतो असे नाही, तर इतर अनेक बिगर-संधिवाताची (non-arthritic) कारणे देखील यासाठी जबाबदार असू शकतात. सांधे किंवा स्नायूबंधांच्या (tendon) जवळ ‘गँग्लिऑन सिस्ट’ (Ganglion cyst) नावाची एक गुळगुळीत आणि द्रवाने भरलेली मऊ गाठ तयार होऊ शकते. तसेच बोटांच्या शेवटच्या सांध्यांच्या भागात ‘म्युकस सिस्ट’ (Mucous cysts) देखील उद्भवू शकतात. याव्यतिरिक्त, स्नायूबंधांशी संबंधित समस्यांमुळे गाठी तयार होणे किंवा स्नायू जाड होणे असा त्रास होऊ शकतो. शरीराला किंवा बोटाला लागलेली दुखापत, संसर्ग (infections) आणि काही दुर्मीळ प्रकरणांमध्ये सौम्य किंवा गंभीर स्वरूपाच्या गाठी (benign or malignant growths) देखील बोटांवर गाठ निर्माण होण्याचे कारण ठरू शकतात. त्यामुळे केवळ वरून दिसणाऱ्या गाठीवरून आजाराचा अंदाज लावणे पूर्णपणे चुकीचे ठरते.

गाठीसोबत दिसणारी इतर लक्षणे ही आजाराच्या योग्य निदानासाठी खूप महत्त्वाचे सुगावे देतात. उदाहरणार्थ, गॉऊटमुळे आलेली गाठ असेल तर त्यासोबत तीव्र वेदनेचे झटके, त्वचा लाल होणे, प्रभावित भागावर उष्णता जाणवणे आणि सूज येणे अशी लक्षणे दिसतात. ऑस्टियोआर्थरायटिसच्या गाठी कडक असतात आणि त्या हळूहळू, हळूहळू विकसित होतात. याउलट, ऱ्ह्युमॅटॉइड आर्थरायटिसमध्ये केवळ एक गाठ नसून एकापेक्षा जास्त सांध्यांमध्ये सूज आणि कडकपणा जाणवतो. म्हणूनच केवळ गाठ कशी दिसते यावरून डॉक्टरांकडून निदान केले जात नाही. अचूक निदानासाठी डॉक्टर रुग्णाची शारीरिक तपासणी करतात आणि आवश्यकतेनुसार युरिक ॲसिड व सूज दर्शवणाऱ्या (inflammatory markers) रक्ताच्या चाचण्या, एक्स-रे (X-ray), अल्ट्रासाऊंड किंवा इतर इमेजिंग चाचण्या करण्याचा सल्ला देतात. काही विशिष्ट प्रकरणांमध्ये गाठीमधील द्रव किंवा उतींची (fluid or tissue examination) चाचणी करणे देखील गरजेचे बनते.

बोटावरील गाठीचा उपचार हा ती गाठ नेमक्या कोणत्या कारणामुळे झाली आहे यावर पूर्णपणे अवलंबून असतो. जर गाठ गाऊटमुळे असेल तर शरीरातील युरिक ॲसिडची पातळी नियंत्रित ठेवणे आणि सूज कमी करणे आवश्यक असते. ऑस्टियोआर्थरायटिससाठी तीव्रतेनुसार व्यायाम, वेदनाशामक उपाय, दैनंदिन उपक्रमांमध्ये बदल आणि इतर वैद्यकीय उपचार केले जातात. ऱ्ह्युमॅटॉइड आर्थरायटिसमध्ये सांध्यांचे कायमस्वरूपी नुकसान टाळण्यासाठी लवकरात लवकर विशेष औषधोपचार (Disease-Modifying Treatment) सुरू करावे लागतात. गँग्लिऑन सिस्ट जर कोणताही त्रास देत नसेल तर त्यावर फक्त लक्ष ठेवले जाते; मात्र ती वेदनादायक असल्यास किंवा हाताच्या कामात अडथळा ठरत असल्यास वैद्यकीय प्रक्रियेची गरज भासू शकते. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे बोटावर आलेली गाठ कधीही घरी फोडण्याचा, दाबण्याचा किंवा काढून टाकण्याचा प्रयत्न करू नये. जर गाठ सतत राहत असेल, वेगाने वाढत असेल, अत्यंत वेदनादायक असेल, लाल झाली असेल किंवा संसर्ग झाल्यासारखी दिसत असेल तर त्वरित डॉक्टरांकडून तिची तपासणी करून घेणे अत्यंत गरजेचे आहे.