मला जगातील वेगवेगळ्या संस्कृतींशी जोडलेली महानसंग्रहालये पाहण्याची संधी मिळाली. अलीकडेच जेव्हामी गिझाचे पिरॅमिड, अथेन्सचे अॅक्रोपोलिस आणिभूमध्यसागरीय किनाऱ्यावर बनलेले बिब्लियोथेकाअलेक्झांड्रिना (ग्रंथालय) पाहिले, तेव्हा तिथलेऐतिहासिक महत्त्व पाहून मी भारावून गेलो. गिझामधीलग्रँड इजिप्शियन म्युझियममध्ये जागतिक दर्जाचे संवर्धन,विचारपूर्वक तयार केलेली रचना आणि जिवंत कथांच्यामाध्यमातून इजिप्तच्या 5 हजार वर्षे जुन्या संस्कृतीशीसंबंधित 1 लाखांहून अधिक प्राचीन संस्कृती जतन केलीगेली आहे. बिब्लियोथेकामध्ये ज्ञानाचे संवर्धनकरण्यासाठी केलेली गुंतवणूक स्पष्टपणे दिसून येते. भारताचा सांस्कृतिक वारसादेखील तितकाच समृद्धआहे. सिंधी संस्कृतीच्या सुनियोजित शहरांपासून तीस्मारके, हस्तलिखिते, मंदिरे, किल्ले आणि पुरावशेष यांसारख्या जगातील अतिशय समृद्ध ऐतिहासिक ठेवी आपल्याकडे आहेत. मात्र, जेव्हा कधी माझ्या डेस्कवरपर्यटन किंवा शहर विकासाशी संबंधित मोठ्या प्रकल्पांचीकोणतीही फाइल येते, तेव्हा ती एकाच समस्येत अडकूनपडते. आपल्याकडे सांगण्यासाठी खूप कथा आहेत, मात्रत्या मांडणारी पुरेशी संस्थांची साधने नाहीत. आपलेसर्वोत्कृष्ट पुरावशेष हे संग्रहालयातच कैदेत आहेत.उदाहरणार्थ, कोलकात्याच्या इंडियन म्युझियममध्ये कला,पुरातत्त्व आणि नैसर्गिक इतिहासाशी संबंधित 25 लाखवस्तू आहेत, तर नवी दिल्लीच्या नॅशनल म्युझियममध्ये 2लाखांहून अधिक पुरावशेष संग्रहित आहेत. मात्र यासंग्रहाचा अगदी लहानसा भागच प्रदर्शनासाठी ठेवलाजातो व त्याचा मर्यादितच वापर केला जातो. खरं तर आपण कधीही तितक्या महत्त्वाकांक्षेने आपल्याया संस्थांमध्ये गुंतवणूक केलीच नाही, जी आपल्या महानवारशाचे जतन करण्याचे, त्यांचे स्पष्टीकरण देण्याचे आणिते देश-जगाला सांगण्याचे काम करेल. आपले म्युझियम,आर्काइव्हज आणि साइट इंटरप्रिटेशन सेंटर अफाटशक्यतांनी परिपूर्ण आहेत. मात्र त्यांना गांभीर्यपूर्वकसंवर्धन, उत्तम क्युरेशन, मजबूत डिझाइन आणि अधिककल्पकतेची गरज आहे. तरच ते त्या संस्कृतीला साजेशास्वरूपात तयार होऊ शकतील, ज्याचे ते प्रतिनिधित्वकरतात. नॉर्थ-साउथ ब्लॉकला राष्ट्रीय संग्रहालयातबदलण्याची योजना या गोष्टीचे प्रतीक आहे की, संस्कृतीहा राष्ट्राच्या मूळ ओळखीसोबत संलग्न विषय आहे. यालाजगातील सर्वात मोठ्या संग्रहालयांपैकी एक बनवण्याचीयोजना आखण्यात आली आहे. यामध्ये इमर्सिव्ह डिझाइनआणि डिजिटल माध्यमांद्वारे हजारो वर्षांच्या भारतीयसंस्कृतीचा प्रवास उलगडून सांगितला जाईल. अपेक्षा अशी आहे की, पुढील 3 वर्षांत कंटेंट टीम्स 8थीम आधारित क्षेत्रांमध्ये जवळपास 30 दालने विकसितकेली जातील. केंद्रीय संग्रहालये, एएसआयच्या साइट्सआणि राज्यांच्या संग्रहालयांतून 80 हजारांपासून ते 1 लाखपुरातत्त्व अवशेष येथे आणले जातील. प्राचीन इतिहासआणि ज्ञान-परंपरांपासून ते आधुनिक भारतापर्यंतच्याप्रवासाच्या क्रमाने यांची मांडणी केली जाईल. आतापर्यंतसत्तेचे केंद्र म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नॉर्थ आणिसाउथ ब्लॉकची ओळख आता केवळ कार्यालय आणिऔपचारिक कार्यक्रमांपुरतीच मर्यादित राहणार नाही, तरएक असे ठिकाण म्हणून होईल, जिथे राष्ट्रालासुव्यवस्थित स्मृतींच्या माध्यमातून अनुभवता येऊ शकेल.येथे सिंधी संस्कृतीचे शहर, ज्ञान-परंपरा, कोणार्कचेसूर्य-रथ, चोलकालीन कांस्य प्रतिमा आणि संविधानाशीसंबंधित दस्तऐवजसुद्धा प्रदर्शित केले जातील. स्पष्टमानके निश्चित केली गेली तर रायसीना हिलची प्रत्येकगॅलरी जगातील प्रमुख संग्रहालयांची बरोबरी करू शकते.आपण वाराणसी, हम्पी किंवा जयपूरसारख्या शहरांत अशीसंग्रहालये विकसित केली, जी संवर्धन, डिझाइन आणिसेवांच्या बाबतीत जागतिक दर्जाच्या मानकांवर खरीउतरतील, तर भारत स्वतःला जागतिक पर्यटन सर्किटमध्येमजबूतपणे प्रस्थापित करू शकेल. (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.) आजचे पर्यटक आर्ट हॉलिडे, प्रायव्हेटम्युझियम टूर आणि क्युरेटेड प्रवासकार्यक्रमांवर बऱ्याच पैशांची उधळण करतआहेत. सांस्कृतिक अनुभव देणारे प्रवासलक्झरी ट्रॅव्हल ट्रेंडमध्ये आपले महत्त्वाचेस्थान राखून आहेत. अशा वेळी आपणकोणतीही संधी चुकवता कामा नये.
Source link
अमिताभ कांत यांचा कॉलम:आपल्या संस्कृतीची उत्तम गाथाजगाला समजून सांगावी लागेल
