नासाच्या चंद्रा एक्स-रे, जेम्स वेब आणि हबल टेलिस्कोपच्या संयुक्त निरीक्षणातून ‘टॅरेंटुला नेब्युला’चे (तारामंडळ) एक अद्भूत रूप समोर आले आहे. पृथ्वीपासून 1.6 लाख प्रकाशवर्ष दूर असलेल्या ताऱ्यांच्या या महाकाय नर्सरीमध्ये अपेक्षेपेक्षा अत्यंत कमी गरम क्ष-किरण (X-ray) वायू आढळल्याने खगोलशास्त्रज्ञांसमोर एक नवीन कोडे उभे राहिले आहे. चला तर मग याविषयीची सविस्तर माहिती पुढे जाणून घेऊया.
‘टॅरेंटुला नेब्युला’ (Tarantula Nebula) चे एक नवीन आणि डोळे दिपवून टाकणारे दृश्य समोर आले आहे. या दृश्यात केवळ हजारो नवीन तारेच दिसत नसून, खगोलशास्त्रज्ञांना ताऱ्यांच्या या महाकाय नर्सरीमधील (stellar nursery – जेथे तारे जन्माला येतात) ऊर्जेचे एक कोडे सोडवण्यासही मदत होत आहे. (REF.)
‘ॲस्ट्रोफिजिकल जर्नल’मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका नव्या संशोधनानुसार, या नेब्युलामध्ये असणाऱ्या तरुण आणि महाकाय ताऱ्यांच्या शक्तिशाली वाऱ्यांमुळे जेवढा गरम ‘क्ष-किरण’ वायू असायला हवा होता, त्यापेक्षा तो खूपच कमी प्रमाणात आढळला आहे. या संशोधनासाठी नासाची ‘चंद्रा एक्स-रे वेधशाळा’, ‘जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप’ आणि ‘हबल स्पेस टेलिस्कोप’ यांच्याकडून मिळालेल्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास करण्यात आला आहे.
’30 डोराडस’ असेही नाव
टॅरेंटुला नेब्युलाला शास्त्रीय भाषेत ’30 डोराडस’ असेही म्हटले जाते. हा नेब्युला पृथ्वीपासून सुमारे 1,60,000 प्रकाशवर्ष दूर असलेल्या ‘लार्ज मॅगेलॅनिक क्लाउड’ नावाच्या आकाशगंगेत स्थित आहे. नवीन निरीक्षणांवरून शास्त्रज्ञांनी असा अंदाज वर्तवला आहे की, या भागातील उष्ण ऊर्जा काही वेगवेगळ्या नैसर्गिक प्रक्रियांमुळे अंतराळात बाहेर वाहून जात आहे.
नासाच्या तीन वेगवेगळ्या टेलिस्कोपनी टॅरेंटुला नेब्युलाचे टिपलेले फोटो एकत्र करून एक अद्भूत संयुक्त चित्र तयार करण्यात आले आहे. या चित्रातील मुख्य तांत्रिक मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत.
1. निळा रंग (चंद्रा एक्स-रे वेधशाळा)
चित्रातील निळा भाग हा चंद्रा टेलिस्कोपचा डेटा आहे. तरुण आणि महाकाय ताऱ्यांच्या वेगवान वाऱ्यांमुळे निर्माण होणाऱ्या शॉक वेव्हज (धक्के) दाखवतो. यामुळे येथील वायूचे तापमान चक्क लाखो डिग्री सेल्सिअसपर्यंत तापलेले दिसते.
2. लाल रंग ( जेम्स वेब टेलिस्कोप )
चित्रातील लाल रंगाचा भाग हा जेम्स वेबचा इन्फ्रारेड डेटा आहे. यामध्ये हजारो नवीन जन्माला आलेले तारे आणि थंड धुळीचे महाकाय पट्टे दिसतात. याच धुळीच्या आणि वायूच्या मिश्रणातून भविष्यात नवीन तारे आणि ग्रह तयार होतात.
3. हिरवा रंग (हबल टेलिस्कोप)
चित्रातील हिरवा भाग हबल दुर्बिणीने टिपलेला आहे. हा भाग तुलनेने कमी उष्ण असलेला हायड्रोजन वायू आणि वैयक्तिक तारे स्पष्टपणे दाखवतो.
4. रंगांचे मिश्रण
जेव्हा हे तिन्ही टेलिस्कोपचे डेटा लेयर्स (थक) एकमेकांवर जोडले जातात, तेव्हा अंतराळात लाल, नारंगी, पिवळा, हिरवा आणि निळा अशा अतिशय विलोभनीय आणि जिवंत रंगांची उधळण पाहायला मिळते.
नेब्युलामध्ये शास्त्रज्ञांच्या अपेक्षेपेक्षा कमी ‘क्ष-किरण’ वायू का आढळला?
शास्त्रज्ञांना अशी अपेक्षा होती की, या नेब्युलामधील तरुण आणि महाकाय ताऱ्यांच्या वेगवान वाऱ्यांमुळे तिथला आजूबाजूचा वायू प्रचंड तापेल आणि त्यातून मोठ्या प्रमाणात ‘क्ष-किरण’ (X-rays) उत्सर्जित होतील. परंतु, या अभ्यासात अपेक्षेपेक्षा खूपच कमी प्रमाणात हा एक्स-रे वायू आढळून आला. यामागचे कोडे सोडवण्यासाठी संशोधकांनी नासाच्या चंद्रा, हबल, जेम्स वेब आणि आता निवृत्त झालेल्या ‘स्पिट्झर’ स्पेस टेलिस्कोपच्या माहितीचा सखोल अभ्यास केला. यातून समोर आलेली मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत.
कमी एक्स-रे वायू असण्यामागची कारणं कोणती?
वायूची गळती: टॅरेंटुला नेब्युला हा वेगवेगळ्या मार्गांनी आपली ऊर्जा गमावत आहे. येथील एकूण गरम वायू पैकी जवळपास अर्धा (50 टक्के) वायू हा वायू आणि धुळीच्या महाकाय कवचांमधून (Shells) बाहेर पाझरत आहे. अंतराळात पलायन: हा पाझरलेला गरम वायू नेब्युलाच्या भिंती भेदून थेट बाहेरील मोकळ्या अंतराळात निघून जात आहे. ऊर्जा टिकून राहत नाही: या गळतीमुळे ताऱ्यांपासून निर्माण झालेली उष्ण ऊर्जा तिथेच अत्यंत गरम वायूच्या रूपात टिकून राहण्याऐवजी नेब्युला सोडून बाहेर पडत आहे.
लेखकाबद्दलशुभम कुलकर्णीशुभम कुलकर्णी जवळपास 6 वर्षांपासून मराठी माध्यमांमध्ये काम करतोय. आकाशवाणी (छत्रपती संभाजीनगर) पासून माध्यम क्षेत्रात कामाला सुरुवात केली. एका मुखपत्रासह मुंबईतील नामांकित मराठी वृत्तवाहिन्यांमध्ये ‘बुलेटिन प्रोड्यूसर’ म्हणून जबाबदारी सांभाळली. शुभमला राजधानी दिल्लीतही बातमीवर संस्कार करण्याची संधी मिळाली. राजकारण, व्यापार-उद्योग, क्रीडा, तंत्रज्ञान, ऑटो या विषयावर लिहायला त्याला आवडतं. निसर्गाच्या सानिध्यात बसायला, फावल्या वेळेत चित्रपट, वेब सिरीज पाहाण्याचा शुभमचा छंद आहे.… आणखी वाचा
