प्रशांत महासागरात 1876 मध्ये खलाशांनी एका 25 किलोमीटर मोठ्या बेटाचा शोध लावला होता. जागतिक नकाशावरही त्याची नोंद झाली. मात्र, तब्बल 136 वर्षांनंतर 2012 मध्ये वैज्ञानिक जेव्हा तिथे संशोधनासाठी पोहोचले, तेव्हा त्यांना बेटाऐवजी चक्क 1300 मीटर खोल समुद्र आढळला. नकाशावरील हे बेट गायब कसं झालं, याचं रहस्य आजही कायम आहे. याविषयी विस्ताराने जाणून घेऊया.
‘जिओफिजिकल रिसर्च लेटर्स’ मध्ये प्रकाशित सागरी सर्वेक्षणाद्वारे, ऑस्ट्रेलियन शास्त्रज्ञांनी 2012 मध्ये सँडी आयलंडच्या अस्तित्वाची पडताळणी केली. 1876 पासून ब्रिटीश नकाशांवर आणि अलीकडे डिजिटल मॅपिंग टूल्सवर (उदा. गुगल मॅप्स) 25 किमी लांबीचे बेट म्हणून दर्शविले गेलेले हे बेट प्रत्यक्षात कोरल सी मध्ये अस्तित्वात नाही.
जेव्हा संशोधक निश्चित केलेल्या अक्षांश-रेखांशांवर पोहोचले, तेव्हा त्यांना तिथे फक्त अथांग समुद्र पाहायला मिळाला. मोहिमेवरील पथकाने ‘मल्टीबीम इको साउंडर’ द्वारे केलेल्या सर्वेक्षणातून हे स्पष्ट झाले की, त्या जागेच्या खाली समुद्राची खोली चक्क 1,300 मीटरपर्यंत होती. स्मिथसोनियन इन्स्टिट्यूशनच्या ‘ग्लोबल व्होल्कॅनिझम प्रोग्राम’ कडील भूगर्भीय नोंदीनुसार, एकोणिसाव्या शतकातील खलाशांना नैऋत्य पॅसिफिकमधील पाण्याच्या खाली झालेल्या ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून बाहेर पडलेले तरंगते खडक दिसले असण्याची दाट शक्यता आहे.
शास्त्रज्ञांची मोहीम आणि धक्कादायक वास्तव
2012 मध्ये सिडनी विद्यापीठाच्या भूवैज्ञानिक डॉ. मरिया सेटॉन यांच्या नेतृत्वाखाली ‘आरव्ही सदर्न सर्व्हेयर’ हे ऑस्ट्रेलियन संशोधन जहाज पॅसिफिक महासागरात प्लेट टेक्टोनिक्सचा अभ्यास करत होते. जहाजावरील नेव्हिगेशन उपकरणांमध्ये त्या ठिकाणी ‘सँडी आयलंड’ नावाचे 25 किमी लांब बेट असल्याचे दिसत होते, पण प्रत्यक्षात जहाजाच्या खिडकीबाहेर फक्त अथांग पाणी होते. शास्त्रज्ञांनी जेव्हा त्या विशिष्ट अक्षांश-रेखांशावर समुद्राची खोली मोजली, तेव्हा तिथे जमिनीचा एक तुकडाही नव्हता; उलट जमिनीच्या खाली चक्क 1,300 ते 1,400 मीटर खोल समुद्र आढळला. (REF.)
ऐतिहासिक चूक नकाशामध्ये कशी टिकून राहिली?
1876 ची पहिली नोंद: 1876 मध्ये ‘व्हेलोसिटी’ नावाच्या एका ब्रिटिश शिकारी जहाजाच्या कॅप्टनने ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू कॅलेडोनियाच्या दरम्यान हे बेट पाहिल्याची नोंद केली होती. त्या काळी एका नकाशावरून दुसरा नकाशा तयार करताना जुन्या नोंदींची पडताळणी न करता त्या कॉपी केल्या जात असत. 1908 मध्ये हे बेट ब्रिटिश ॲडमिरलटीच्या अधिकृत सागरी नकाशामध्ये समाविष्ट करण्यात आले.
डिजिटल युगातील ‘बग’
जेव्हा कागदी नकाशे डिजिटल स्वरूपात बदलण्यात आले, तेव्हा अमेरिकन लष्कराने विकसित केलेल्या ‘वर्ल्ड व्हेक्टर शोअरलाईन डेटाबेस’ मध्ये ही चूक कायम राहिली. गुगल आणि इतर मॅपिंग कंपन्या याच अधिकृत डेटाचा वापर करत असल्याने गुगल अर्थवर सँडी आयलंडच्या ठिकाणी एक ‘काळा डाग’ दिसत असे. प्रत्यक्षात तिथे सॅटेलाइटने कोणताही फोटो घेतला नव्हता, तर यंत्रणेने केवळ डेटाच्या आधारे तो काळा भूभाग तयार केला होता. (REF.)
खलाशांना 1876 मध्ये नक्की काय दिसले होते?
अमेरिकन जिओफिजिकल युनियनच्या (AGU) ‘EOS’ जर्नल मधील वैज्ञानिक विश्लेषणानुसार, प्रशांत महासागरात वारंवार पाण्याखाली ज्वालामुखीचे उद्रेक होत असतात. या उद्रेकातून बाहेर पडणारा ‘प्युमिस’ (Pumice – पेन्सिल घासण्याचा हलका खडक) हा वजनाने हलका असल्याने पाण्याच्या पृष्ठभागावर तरंगतो. हजारो किलोमीटर पसरलेल्या या तरंगत्या दगडांच्या मोठ्या थरांना लांबून पाहिल्यास एखाद्या बेटाचा भास होतो. 1876 मध्ये ‘व्हेलोसिटी’ जहाजाच्या कर्मचाऱ्यांनी असाच एक तरंगता खडक पाहिला आणि त्याला बेट समजून नकाशावर नोंदवले, जे पुढे 136 वर्षे जगाला फसवून गेले. (REF.)
(Disclaimer: प्रस्तुत वृत्त केवळ उपलब्ध माहिती आणि सर्वसामान्य संदर्भांच्या आधारावर तयार करण्यात आले आहे. या वृत्तातील माहितीची अचूकता, पूर्णता किंवा विश्वासार्हतेबाबत ‘मटा’ (महाराष्ट्र टाइम्स ऑनलाईन) कोणताही दावा करत नाही किंवा त्याची पुष्टी करत नाही.)
लेखकाबद्दलशुभम कुलकर्णीशुभम कुलकर्णी जवळपास 6 वर्षांपासून मराठी माध्यमांमध्ये काम करतोय. आकाशवाणी (छत्रपती संभाजीनगर) पासून माध्यम क्षेत्रात कामाला सुरुवात केली. एका मुखपत्रासह मुंबईतील नामांकित मराठी वृत्तवाहिन्यांमध्ये ‘बुलेटिन प्रोड्यूसर’ म्हणून जबाबदारी सांभाळली. शुभमला राजधानी दिल्लीतही बातमीवर संस्कार करण्याची संधी मिळाली. राजकारण, व्यापार-उद्योग, क्रीडा, तंत्रज्ञान, ऑटो या विषयावर लिहायला त्याला आवडतं. निसर्गाच्या सानिध्यात बसायला, फावल्या वेळेत चित्रपट, वेब सिरीज पाहाण्याचा शुभमचा छंद आहे.… आणखी वाचा
