गुलमोहरावर पक्षी का बसत नाहीत? प्रा. द. महाजनांनी सांगितले कारण; देशी झाडांचे महत्त्व

प्रा. महाजन यांच्या विचारांचा गाभा याच वाक्यात सामावलेला आहे ‘विदेशी झाडं पाणी पितात, देशी झाडं जंगल बनवतात.’याचा अर्थ केवळ पाण्याच्या वापरापुरता मर्यादित नाही. देशी झाडे ही स्थानिक हवामान, माती, पाऊस, कीटक, पक्षी आणि इतर जीव यांच्यासोबत हजारो वर्षांच्या सहजीवनातून विकसित झालेली असतात.उदाहरणार्थ, एखाद्या देशी झाडाच्या पानांवर विशिष्ट प्रकारचे कीटक किंवा अळ्या जगत असतील, तर त्या अळ्या खाण्यासाठी विशिष्ट पक्षी त्या झाडाकडे आकर्षित होऊ शकतात. त्या पक्ष्यांमुळे पुढे बीजप्रसार होतो. झाडावर फुले आली की मधमाशा, फुलपाखरे आणि इतर परागीभवन करणारे कीटक येतात. अशा प्रकारे एक झाड हे स्वतःपुरते झाड राहत नाही, तर छोट्या परिसंस्थेचे केंद्र बनते.

पक्ष्यांसाठी अन्न उपलब्ध होणे महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे फळे, बिया किंवा पक्ष्यांना आकर्षित करणारी नैसर्गिक साधने उपलब्ध करून देणारी देशी झाडे निवडणे फायदेशीर ठरते.
रासायनिक फवारणी टाळा
झाडांवर कीटक दिसले की लगेच कीटकनाशकांची फवारणी करण्याची सवय पर्यावरणासाठी घातक ठरू शकते. अनेक कीटक हे पक्ष्यांच्या अन्नसाखळीचा भाग असतात. त्यामुळे प्रत्येक कीटक हा शत्रू आहे, असे मानण्याची गरज नाही.

गुलमोहर हे शहरांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लावले जाणारे झाड. उन्हाळ्यात त्याला येणारी लाल-केशरी फुले अतिशय आकर्षक दिसतात. १८४० मध्ये मुंबईतील शिवडी परिसरात गुलमोहर पहिल्यांदा उगवल्याचे सांगितले जाते. त्यानंतर या परदेशी वृक्षाचा भारतातील विविध भागांत मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. आज रस्त्यांच्या दुतर्फा, बागांमध्ये आणि घरांच्या परिसरात गुलमोहर सहज पाहायला मिळतो.मात्र, एखादे झाड सुंदर असणे आणि ते स्थानिक जैवविविधतेसाठी उपयुक्त असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. गुलमोहर हा भारतातील मूळ वृक्ष नसून परदेशातून आणला गेलेला वृक्ष आहे. त्यामुळे आपल्या स्थानिक परिसंस्थेत त्याचा संबंध अनेक स्थानिक पक्षी आणि कीटकांशी तितका खोल नसतो.

घराभोवती झाडे लावताना अनेकदा फुलांचा रंग, झाडाचा आकार किंवा ते किती वेगाने वाढते याचा विचार केला जातो. मात्र, त्यापेक्षा काही महत्त्वाच्या गोष्टी लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
शक्यतो देशी झाडांची निवड करा
आपल्या परिसरात नैसर्गिकरित्या वाढणाऱ्या झाडांना प्राधान्य द्यावे. स्थानिक हवामान आणि मातीशी जुळवून घेतलेली झाडे पर्यावरणासाठी अधिक उपयुक्त ठरतात.
फक्त एकाच प्रकारची झाडे लावू नका
घराभोवती एकाच प्रजातीची अनेक झाडे लावण्यापेक्षा वेगवेगळ्या देशी प्रजातींची विविधता ठेवणे चांगले. यामुळे वेगवेगळ्या पक्षी आणि कीटकांना अन्न व आसरा मिळू शकतो.

झाड लावताना त्याची भविष्यातील उंची आणि पसारा लक्षात घेणे गरजेचे आहे. घराच्या भिंती, वीजवाहिन्या, पाण्याच्या पाइपलाइन किंवा इतर संरचनांच्या अगदी जवळ झाड लावणे टाळावे.
पाण्याचा योग्य वापर करा
देशी झाडे स्थानिक परिस्थितीशी जुळलेली असल्यामुळे त्यांना अनेकदा परदेशी प्रजातींपेक्षा कमी अतिरिक्त काळजी लागते. सुरुवातीच्या काळात योग्य पाणी देणे आवश्यक असले तरी झाड मोठे झाल्यावर त्याच्या नैसर्गिक गरजेनुसार पाणी व्यवस्थापन करावे.

आज शहरांमध्ये घरांच्या गच्च्या, बाल्कनी आणि छोट्या बागांमध्येही झाडे लावण्याचा कल वाढत आहे. ही चांगली बाब आहे. मात्र, बाग म्हणजे केवळ सजावटीची जागा न राहता लहानशी जैवविविधतेची जागा बनू शकते.एक देशी झाड म्हणजे त्यावर येणारे पक्षी, फुलपाखरे, मधमाशा, कीटक, त्याच्या सावलीत वाढणाऱ्या वनस्पती आणि मातीतील असंख्य जीव यांचे घर असू शकते. अशा अनेक छोट्या हिरव्या जागा एकमेकांशी जोडल्या गेल्या, तर शहरातील जैवविविधतेलाही मोठा आधार मिळू शकतो.

​