भाषा एक घर आहे. मग तिला काही लोक झोपडीम्हणोत किंवा बंगला. राहणाऱ्यांसाठी ती एक आश्रयस्थानआहे, ज्यात आपल्या भावनांना, विचारांना अभिव्यक्तीचेसाधन मिळते. जर काही साधन त्यात नसेल तर आपणदुसऱ्या भाषांतून आणतो आणि त्यांना परत करत नाही,आपल्या घरात जोडून घेतो. हा सिलसिला जुना आहे. अनेकदा असेही होते की आपली ओळखबदलण्याच्या इच्छेने आपण आपली भाषा सोडून नवीनमार्ग स्वीकारतो. मला आठवते एक पात्र- फातिमालोखंडवाला. गुजरातच्या लेखिका इला मेहता यांची एककादंबरी आहे, ज्यात गावात वाढलेली फातिमा आपल्यामर्यादित आयुष्यातून बाहेर पडून काहीतरी बनू इच्छिते.गावातील एकमेव आणि स्वातंत्र्योत्तर पहिल्या शाळेची तीविद्यार्थिनी आहे. नवीन गोष्टी शिकून घरी येऊन आपल्याआईला सांगते. खदीजा सौराष्ट्राच्या गावरान बोलीतम्हणते, ‘हाचु? टीचर असे म्हणते?’ फातिमा तिचीगुजराती सुधारून म्हणते, ‘बा, हाचु नाही साचु.’ अशा प्रकारच्या संवादांचे भाषांतर करताना मला आवश्यक वाटले की भाषेतील फरक मराठीतही स्पष्ट असावेत, जेणेकरून माझ्या मराठी भाषांतराच्यावाचकांना लक्षात येईल की बदल अनेकदा भाषेपासूनसुरू होतात. आजचा माझा लेख भाषेच्याराजकारणाच्या दुसऱ्या बाजूवर आहे, परंतु माझेउदाहरण कदाचित त्यात साह्यभूत ठरेल. आपल्याच देशातील लोक, विशेषतः इंग्रजीतवाचणारे-लिहिणारे लोक, अनेकदा इतर भारतीय भाषांना‘व्हर्नाक्युलर’ म्हणतात. माझे त्यांच्याशी युद्ध आहे. आम्हीहा शब्द इंग्रजांकडून शिकलो आणि त्यांनी लॅटिनमधून.इंग्रजांना संस्कृतमध्ये रस होता, कारण त्यांना वाटले कीहिंदुस्थानच्या प्रणाली समजून घेण्याची गुरुकिल्लीसंस्कृतकडे होती. यावर टिप्पणी न देता मी त्यांच्या इतरभाषांकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाबद्दल बोलू इच्छिते.ज्यांना आपण प्रादेशिक भाषांचा दर्जा देतो, त्यांनाअनेक शतकांपर्यंत जंगली आणि अशिष्ट बोलीसमजणे हे इंग्रजांचे वैशिष्ट्य होते. त्यांच्याकडून हीसवय काही अंशी आम्हीही स्वीकारली. जेव्हा त्याभाषा समजून घेणे आवश्यक वाटले, तेव्हा इंग्रजांनीत्यांना ‘व्हर्नाक्युलर’ नाव दिले आणि शाळांमध्ये त्याचेशिक्षण, त्यांचे शब्दकोश इत्यादी बनवण्याचे प्रयत्नकेले. परंतु या भाषांना कधीही बौद्धिक विचारांचेमाध्यम मानले नाही. आज याच भाषांतून साहित्यावरमहत्त्वाचे विचार येतात. तेव्हा हे वसाहतवादी विभाजनकरणे अत्यंत अन्यायकारक आहे. मराठी किंवा हिंदी किंवा गुजराती ‘व्हर्नाक्युलर’कोणत्या दृष्टिकोनातून आहेत, किंवा कुणाच्यानजरेतून आहेत? मला आठवते की शाळेत एखादीनवीन विद्यार्थिनी हिंदी किंवा गुजराती माध्यमातूनआली तर बाकीचे लोक म्हणायचे- ‘शी इज व्हर्नाक.’जणू काही ती एखादा नवीन प्राणी असेल.‘व्हर्नाक्युलरिझम’चा तरी अर्थ होतो कीघर-गल्ली-बाजाराच्या भाषांकडे वळणे. पण‘व्हर्नाक’ म्हणून एक विशेषण बनवणे आणि इतक्याभिन्न भाषांना एका शब्दाने धिक्कारणे हे आपल्याविचारांत आणि मानसिकतेत असलेल्यागुलामगिरीच्या अंशाकडे संकेत करते. प्रत्येक भाषा भाषा असते. तिची आपली प्रतिष्ठाआहे. आणि ती भाषा बोलणाऱ्यांसाठी ती एखाद्याजिवंत माणसासारखी असते, ज्याने त्यांचे पालनपोषणकेले आहे. मला ‘डायलेक्ट’ शब्दही आवडत नाही.हो, मी मानते की आपल्या शैलीचे अनेक स्तरअसतात. तद्भव स्तर आपल्या भागातून, जातीतून,प्रदेशातून बनतो आणि एक अनुवादक म्हणून मी त्यांनाकायम ठेवण्याचा प्रयत्न करते. परंतु मुख्य प्रवाहातीलभाषेची तुलना करून मी त्यांची अवहेलना करत नाही,आणि त्यांना ‘डायलेक्ट’चा दर्जा देऊन मानसिकत्रासही देत नाही. केवळ भाषेचा फरकच नाही, तर जमीनआणि व्यवसायाशी जोडलेले समाजाचे रूढ-प्रयोग,संवाद सर्व काही आपल्याला विचार करायला भागपाडतात की आपण ज्याला हेजेमनी किंवा वर्चस्व म्हणतो,त्याचे पहिले प्रतिबिंब तर भाषेवर पडते. अलीकडेचएका गोष्टीचे भाषांतर करताना मनोरंजक अनुभव आला.दशरथ परमार नावाच्या लेखकाची एक गोष्ट आहे, ज्यातबँकेच्या नवीन मॅनेजरच्या इंग्रजीतील हुकुमावरून त्यांचीगुजराती कुठली आहे, म्हणजेच ते कोणत्या भागातीलआणि जातीचे आहेत, याचा पत्ता लागत नाही. त्यांच्यानावाच्या पी.के. गुजरातीवरूनही पत्ता लागत नाही. पणशेवटी भाषेवरूनच रहस्य उलगडते. आपल्याअस्तित्वाच्या आणि आपल्या भाषेच्या दरम्यान मोठीखोल साखळी आहे. म्हणूनच भाषेचे वर्णन करणारेशब्दही आपल्याला जबाबदारीने वापरावे लागतील. (हे लेखिकेचे वैयक्तिक मत आहे) बालपणी मुले निबंधाच्या सुरुवातीलाम्हणायची- ‘लँग्वेज इज अ टूल ऑफकम्युनिकेशन’. या विचारसरणीमुळेआपण भाषेच्या बाबतीत अन्याय करतराहतो. वास्तविक भाषा एक घर आहे- मगती झोपडी समजा किंवा बंगला.
Source link
रीटा कोठारी यांचा कॉलम:प्रत्येक भाषेची आपली प्रतिष्ठा,कधी तिला कमी लेखू नका
