पाऊस पडताना मातीचा सुगंध का येतो? अजूनही 90 टक्के लोकांना माहिती नाही। Maharashtra Times

पहिल्या पावसाच्या सरी जमिनीवर कोसळताच मातीतून एक अप्रतिम आणि मनाला भुरळ घालणारा सुगंध येतो. या सुवासिक सुगंधाला वैज्ञानिक भाषेत ‘पेट्रीकोर’ म्हणतात आणि यामागे निसर्गाचे एक अतिशय रंजक विज्ञान लपलेले आहे, ज्याची माहिती फार कमी लोकांना असते.

अनेकदा लोकांना वाटते की हा सुगंध केवळ मातीचा आहे, परंतु प्रत्यक्षात हा विशिष्ट जिवाणू, वनस्पती आणि पावसाचे थेंब यांच्यातील रासायनिक प्रक्रियेचा परिणाम आहे.

‘पेट्रीकोर’ शब्दाचा उगम आणि शोध

मातीच्या या सुगंधाला ‘पेट्रीकोर’ हे नाव 1964 मध्ये ऑस्ट्रेलियाच्या दोन शास्त्रज्ञांनी (इसाबेल बियर आणि रिचर्ड थॉमस) दिले. ‘पेट्रा’ म्हणजे दगड आणि ‘इकोर’ म्हणजे ग्रीक पौराणिक कथेनुसार देवांच्या नसांमध्ये वाहणारे द्रव. कोरड्या ऋतूत काही विशिष्ट वनस्पतींमधून एक तेलकट स्राव बाहेर पडतो, जो आसपासच्या माती आणि दगडांद्वारे शोषून घेतला जातो. पाऊस पडल्यावर हे तेल हवेत सुटते. (REF.)

मुख्य कारण: ‘जिओस्मिन’ आणि अ‍ॅक्टिनोमायसेट्स जिवाणू

निसर्गातील या सुवासाचे सर्वात मुख्य कारण म्हणजे मातीत राहणारे ‘अ‍ॅक्टिनोमायसेट्स’ नावाचे सूक्ष्म जिवाणू आहेत. जेव्हा हवामान कोरडे किंवा उन्हाळा असतो, तेव्हा हे जिवाणू स्वतःचे अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी मातीमध्ये सूक्ष्म बीजाणू तयार करतात. या प्रक्रियेदरम्यान ‘जिओस्मिन’ नावाचे एक सेंद्रिय रासायनिक संयुग तयार होते. मानवाचे नाक या जिओस्मिन रसायनाप्रती कमालीचे संवेदनशील असते. हवेमध्ये या रसायनाचा अगदी एक अब्जावा भाग जरी असला, तरी आपले नाक तो सुगंध लगेच ओळखू शकते.

‘एरोसोल इफेक्ट’

केवळ मातीत जिओस्मिन असण्याने सुवास येत नाही, तर त्यासाठी पावसाचे थेंब महत्त्वाची भूमिका बजावतात. 2015 मध्ये मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजीच्या (MIT) शास्त्रज्ञांनी हाय-स्पीड कॅमेऱ्याचा वापर करून हे शोधून काढले की, जेव्हा पावसाचा थेंब जमिनीवर पडतो, तेव्हा तो मातीतील हवेचे लहान बुडबुडे तयार करतो. हे बुडबुडे पाण्याच्या थेंबातून वर येतात आणि फुटतात. त्यामुळे तयार होणारे अतिसूक्ष्म तुषार ज्याला ‘एरोसोल’ (Aerosols) म्हणतात, ते जिओस्मिन आणि वनस्पतींचे तेल घेऊन हवेत वेगाने पसरतात. वाऱ्यामुळे हा सुगंध आपल्यापर्यंत पोहोचतो.