पूजेसाठी वापरला जाणारा कापूर नेमका कसा तयार होतो? नैसर्गिक कापूर बनवण्याची प्रक्रिया पाहून थक्क व्हाल! – how to make natural camphor at home simple step by step guide

Cinnamomum camphora या कापूराच्या झाडाच्या लाकूड, फांद्या आणि पानांमध्ये कापूरासह विविध सुगंधी घटक आढळतात. या वनस्पतीच्या भागांवर साधारणपणे वाफेच्या आसवनाची (Steam Distillation) प्रक्रिया केली जाते. वाफेच्या मदतीने वनस्पतीतील अस्थिर सुगंधी घटक बाहेर काढले जातात. त्यानंतर हे मिश्रण थंड करून त्यातील कापूर वेगळा केला जातो. कापूर वेगळा झाल्यानंतर त्याचे शुद्धीकरण आणि स्फटिकीकरण केले जाते. या प्रक्रियेनंतर पांढऱ्या रंगाचे, स्फटिकासारखे कापूराचे तुकडे मिळतात. पुढे त्यांना आवश्यक आकार देऊन पूजेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या कापूराच्या गोळ्या तयार केल्या जातात.

आज बाजारात उपलब्ध असलेला मोठ्या प्रमाणातील कापूर नैसर्गिक झाडापासून थेट मिळवला जात नाही. तो रासायनिक प्रक्रियेद्वारे औद्योगिक पातळीवर तयार केला जातो. यासाठी साधारणपणे टर्पेन्टाइनपासून मिळणाऱ्या पिनीन सारख्या कच्च्या पदार्थांचा वापर केला जातो. सिंथेटिक कापूराची रासायनिक रचना नैसर्गिक कापूरासारखीच असू शकते, मात्र त्याचा स्रोत आणि उत्पादनाची प्रक्रिया वेगळी असते.

सर्वप्रथम योग्य कापूराच्या झाडाचा कच्चा माल निवडला जातो. झाडाचा कोणता भाग वापरायचा हे उत्पादनाच्या पद्धतीवर अवलंबून असते.पूर्वी मोठ्या प्रमाणावर खोड, बुंधा आणि फांद्यांचा वापर केला जात असे. काही आधुनिक पद्धतींमध्ये पानांपासूनही कापूरयुक्त तेल मिळवले जाते

लाकूड किंवा पाने योग्य आकारात तयार करून आसवनाच्या प्रक्रियेसाठी वापरली जातात. यामागचा उद्देश म्हणजे वनस्पतीतील सुगंधी आणि अस्थिर घटक वाफेच्या मदतीने बाहेर आणणे.

​

आता कच्च्या मालावर नियंत्रित पद्धतीने वाफ सोडली जाते. उष्णतेमुळे वनस्पतीतील अस्थिर सुगंधी घटक वाफेसोबत बाहेर येतात.ही प्रक्रिया साधी वाटत असली तरी प्रत्यक्षात तापमान, दाब आणि आसवनाची परिस्थिती नियंत्रित करावी लागते. त्यामुळे घरगुती कुकर किंवा साध्या भांड्याने व्यावसायिक दर्जाचा नैसर्गिक कापूर तयार करणे शक्य नसते.

कापूरयुक्त वाफ पुढील भागात थंड केली जाते. थंड झाल्यानंतर वाफेतील घटक द्रवरूप मिश्रण किंवा तेलाच्या स्वरूपात जमा होतात.यातून मिळणाऱ्या तेलामध्ये फक्त कापूर नसतो. त्यात इतर अनेक वनस्पतीजन्य सुगंधी घटकही असू शकतात. एका अभ्यासात Cinnamomum camphora पानांच्या तेलामध्ये कापूरासोबत limonene, α-pinene, camphene यांसारखे घटकही आढळले.

शुद्ध कापूर सामान्यतः पांढरा किंवा रंगहीन स्फटिकासारखा पदार्थ असतो. शुद्धीकरण आणि स्फटिकीकरणाच्या प्रक्रियेमुळे त्याला हा विशिष्ट स्वरूप प्राप्त होते. पूजेसाठी बाजारात मिळणाऱ्या कापूराच्या गोळ्या किंवा वड्या याच शुद्ध केलेल्या पदार्थापासून तयार केल्या जातात.

यानंतर मिश्रणातून कापूर वेगळा करण्याची प्रक्रिया केली जाते. योग्य परिस्थितीत कापूर स्फटिकांच्या स्वरूपात मिळू शकतो.इथेच नैसर्गिक कापूराच्या निर्मितीतील सर्वात आकर्षक भाग पाहायला मिळतो द्रव किंवा वनस्पतीजन्य कच्च्या मालातून पांढरे, स्फटिकासारखे कापूराचे कण तयार होतात.पहिल्यांदा मिळालेला कापूर पूर्णपणे शुद्ध असेलच असे नाही. त्यामुळे त्यातील इतर घटक आणि अशुद्धता कमी करण्यासाठी पुढील शुद्धीकरण केले जाते.शुद्धीकरणानंतर मिळणारा कापूर अधिक स्वच्छ आणि स्फटिकासारखा दिसतो.(टीप: या लेखातील दावे इंटरनेटवर उपलब्ध असलेल्या माहितीनुसार देण्यात आले आहेत. ‘महाराष्ट्र टाइम्स’ या माहितीची सत्यता किंवा अचूकता याची जबाबदारी घेत नाही.)