Vitamin B12 Deficiency Symptoms, Signs, Causes & Treatment Remedies; व्हिटॅमिन B12 कमतरतेची लक्षणे, संकेत आणि उपाय

बी १२ ची कमतरता सुरुवातीला अत्यंत साध्या लक्षणांनी प्रकट होते, ज्यांना आपण अनेकदा नेहमीचा थकवा समजून सोडून देतो:

• सामान्य थकवा आणि चक्कर : सतत थकवा जाणवणे, लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण येणे आणि अचानक उठून उभे राहिल्यावर चक्कर येणे.
• त्वचेचा आणि तोंडाचा त्रास : त्वचा फिकट पडणे, भूक मंदावणे, जीभ सुजणे किंवा लाल-दुखणे आणि हिरड्यांमधून नेहमीपेक्षा जास्त रक्त येणे.
• दुर्लक्ष ठरते घातक : ही लक्षणे अत्यंत सामान्य वाटत असली तरी ती शरीरातील बी १२ च्या पातळीत होणाऱ्या घसरणीची पहिली पूर्वसूचना असतात.

जर वेळेवर बी १२ ची कमतरता ओळखली नाही आणि उपचार केले नाहीत, तर ती मज्जासंस्थेवर आणि मेंदूवर थेट परिणाम करण्यास सुरुवात करते:

• मज्जासंस्थेचे आजार : हात-पायांना मुंग्या येणे, अवयव बधीर होणे, स्नायू कमकुवत होणे आणि चालताना तोल जाणे.
• मानसिक आणि बोधिसत्व परिणाम (Cognitive Effects) : विसरभोळेपणा वाढणे, अति-संभ्रमावस्था आणि तीव्र मानसिक विकार निर्माण होणे. काही रुग्णांमध्ये ही लक्षणे प्राथमिक मानसिक आजारासारखी दिसू लागतात.
• जीवघेणी गुंतागुंत : बी १२ ची अति-कमतरता झाल्यास शरीरात होमोसिस्टीन (Homocysteine) वाढते, ज्यामुळे रक्ताच्या गाठी (Clots) तयार होऊन फुफ्फुसाचा एम्बोलिझम (Pulmonary Embolism) होऊ शकतो. तसेच झटके येणे (Seizures), कोमा आणि रक्तातील पेशी अत्यंत कमी होणे (Pancytopenia) यांसारख्या गंभीर स्थिती निर्माण होऊ शकतात. वैद्यकीय साहित्यात बी १२ च्या अत्यंत कमी पातळीमुळे (उदा. 85 ng/mL किंवा 0 pg/mL पर्यंत घसरण) रुग्णांना झटका किंवा सायकोसिस झाल्याच्या नोंदी आहेत.

सर्वच व्यक्तींना बी १२ कमतरतेचा समान धोका नसतो. खालील गटांमधील व्यक्तींमध्ये हा धोका जास्त असतो:

• शाकाहारी आणि व्हेगन : बी १२ हे नैसर्गिकरीत्या मुख्यत्वे प्राणिजन्य अन्नातच आढळते.
• वयोवृद्ध व्यक्ती : वाढत्या वयानुसार पोटातील ॲसिड कमी होते, जे अन्नातून बी १२ शोषून घेण्यासाठी अत्यंत आवश्यक असते.
• पर्निशिअस ॲनिमिया : आणि पचनाचे आजार: हा एक ऑटोइम्यून आजार आहे. तसेच क्रोन्स डिसीज (Crohn’s Disease), सेलियाक आजार किंवा क्रॉनिक गॅस्ट्र्रिटिस असलेल्या रुग्णांना बी १२ शोषण्यास अडचण येते.
• शस्त्रक्रिया आणि औषधे घेणारे : बॅरियाट्रिक किंवा पोटाची शस्त्रक्रिया झालेले रुग्ण, दीर्घकाळ ‘मेटफॉर्मिन’ (Metformin) किंवा ॲसिडिटीची औषधे घेणाऱ्या व्यक्ती आणि अति-मद्यपान करणाऱ्या व्यक्ती.
• महत्त्वाची नोंद : शरीरात बी १२ चा साठा असल्याने, ही कमतरता केवळ आहारातील कमतरतेमुळे नसून मुख्यत्वे पोटातील शोषण क्षमतेच्या (Absorption) समस्येमुळे निर्माण होते.

जर आहारातील कमतरतेमुळे बी १२ कमी झाले असेल, तर खालील अन्नपदार्थ अत्यंत उपयुक्त ठरतात:

• प्राणिजन्य स्त्रोत : कलेजी/लिव्हर (सर्वोत्तम स्त्रोत), क्लॅम्स, शिपले, मासे (सॅल्मन, ट्युना, मॅकरेल), चिकन, अंडी, दूध, दही आणि चीज.
• शाकाहारी आणि व्हेगन पर्याय : फोर्टिफाइड वनस्पतीजन्य दूध, फोर्टिफाइड सिरियल्स आणि न्यूट्रिशनल यीस्ट.
• उपचारांची पद्धत : जर कमतरता पोटातील शोषण क्षमतेच्या समस्येमुळे असेल, तर फक्त बी १२ युक्त आहार खाऊन फायदा होत नाही. अशा वेळी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने बी १२ चे इंजेक्शन किंवा हाय-डोस ओरल सप्लिमेंट्स द्यावे लागतात, जे शोषणाच्या सामान्य प्रक्रियेवर अवलंबून नसतात.

बी १२ च्या कमतरतेमुळे होणारे बहुतांश दुष्परिणाम सुरुवातीच्या टप्प्यात निदान झाल्यास पूर्णपणे पूर्ववत करता येतात.

• कायमस्वरूपी नुकसान : परंतु जर याकडे दीर्घकाळ दुर्लक्ष केले गेले, तर मज्जासंस्थेचे आणि मेंदूचे नुकसान कायमस्वरूपी राहू शकते.
• रक्ततपासणी : जर तुम्हाला सतत थकवा, हात-पायांना मुंग्या येणे किंवा चालताना तोल जाणे यांसारखी लक्षणे जाणवत असतील, तर साध्या बी १२ रक्ततपासणीद्वारे याचे निदान करता येते.
  अकारण जाणवणारा थकवा किंवा हात-पायांना येणाऱ्या मुंग्यांकडे ‘काही नाही’ म्हणून दुर्लक्ष करू नका. व्हिटॅमिन बी १२ ची कमतरता ही एक हळूहळू वाढणारी पण योग्य वेळी काळजी न घेतल्यास गंभीर मज्जासंस्थेच्या आजारांकडे नेणारी समस्या आहे. विशेषतः शाकाहारी, वयोवृद्ध आणि दीर्घकाळ औषधे घेणाऱ्या व्यक्तींनी बी १२ च्या पातळीबाबत जागरूक राहावे. कोणतीही लक्षणे दिसल्यास स्वतः औषधे न घेता त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.