Unruly tourists in Tungnath, trouble from temple to ground, tallest Shiva temple in danger

जगातील सर्वात उंच शिव मंदिर आणि पंच केदारांमध्ये समाविष्ट तुंगनाथ बेफाम ओव्हर टुरिझममुळे नुकसान सहन करत आहे. हिमालयात १२ हजार फूट उंचीवर हे मंदिर पारंपरिकपणे सहा महिने बंद राहायचे. पण पर्यटन व्यवसायाची मागणी पाहता २०१७ नंतर येथे हिवाळ्यातही जाण्याची सूट दिली. याने तुंगनाथला मंदिराऐवजी पिकनिक स्पॉट बनवले आहे.

२०१७ पूर्वी तुंगनाथचे कपाट उघडल्यावर २० हजार भाविक पोहोचत होते. सुटीनंतर वर्षाला ४ लाख पर्यटक पोहोचू लागले. हे लोक पायवाटेऐवजी बुग्यालमधून (हिमालयीन गवत मैदान) जात आहेत. यामुळे ४०० मीटर क्षेत्र उद्ध्वस्त झाले आहे. मंदिराचे वेदपाठी अभिषेक मैठाणी यांच्या मते, मंदिरात अर्पण केल्या जाणाऱ्या जलस्रोताजवळ घाण केली जात आहे. मंदिराच्या रस्त्यांवर पॉलिथीन, बाटल्या, पॅड मिळत आहेत. यामुळे पुजाऱ्यांची मागणी आहे की, हिवाळ्यात जेव्हा तुंगनाथची गादी मक्कू मठात विराजमान असते, तेव्हा ये-जा रोखली जावी.

आणि कस्तुरी मृग सोडून गेले

पर्यटनाचे दुष्परिणाम तीर्थक्षेत्रांपर्यंत पोहोचले आहेत. उत्तराखंड बनल्यापासून पर्यटनात तीर्थाटनाचा कोणताही घटक जोडला गेला नाही. पंच बद्री, पंच केदार आणि इतर धामांमध्ये नैनिताल, ऋषिकेश किंवा मसुरीसारख्या गर्दीमुळे केवळ हिमालयाची पवित्रता संपत नाही, तर इकोसिस्टिम उद्ध्वस्त होत आहे. चोपता ते तुंगनाथ मंदिरादरम्यान १० प्रकारचे बुरांस मिळतात. हे कस्तुरी मृग, मोनाल, हिमालयन थार व काळ्या अस्वलाचे घर आहे. पण हे प्राणी हा परिसर सोडून गेले.कारण वर्षभर येथे गोंधळ सुरू असतो. येथे पसरणाऱ्या कचऱ्याचाही परिणाम इकोसिस्टिमवर होत आहे.