लेखक: शिवाकान्त शुक्ल7 तासांपूर्वी
- कॉपी लिंक
दैनंदिन जीवनात लहानसहान जखमा होतच राहतात. लोक जखमेवर मलमपट्टी करतात, पण धनुर्वाताच्या धोक्याकडे दुर्लक्ष करतात. धनुर्वात हा एक गंभीर जिवाणू संसर्ग आहे, जो मज्जासंस्थेवर परिणाम करू शकतो.
‘युरोपियन सेंटर फॉर डिसीज प्रिव्हेंशन अँड कंट्रोल’नुसार, जगभरात दरवर्षी धनुर्वातामुळे सुमारे 2 ते 3 लाख लोकांचा मृत्यू होतो.
तर, जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) नुसार, 2021 मध्ये भारतात धनुर्वाताची एकूण 1240 प्रकरणे समोर आली. यापैकी 81 प्रकरणे नवजात बालकांशी संबंधित होती आणि 1159 प्रकरणे इतरांशी संबंधित होती.
सामान्यतः लोकांना वाटते की धनुर्वात फक्त गंजलेल्या लोखंडामुळे होतो, पण हे खरे नाही. धनुर्वाताचे जिवाणू कोणत्याही प्रकारच्या जखमेतून शरीरात प्रवेश करू शकतात.
म्हणून, ‘कामाची बातमी’ मध्ये आज आपण धनुर्वातावर सविस्तर चर्चा करणार आहोत. तसेच जाणून घेऊया की-
- धनुर्वाताची सुरुवातीची लक्षणे काय आहेत?
- धनुर्वातापासून वाचण्यासाठी काय करावे?
तज्ज्ञ: डॉ. अरविंद अग्रवाल, संचालक, इंटरनल मेडिसिन, श्री बालाजी ॲक्शन मेडिकल इन्स्टिट्यूट, दिल्ली
प्रश्न- धनुर्वात काय आहे?
उत्तर- हा एक गंभीर जिवाणू संसर्ग आहे, जो ‘क्लोस्ट्रिडियम टेटानी’ (Clostridium tetani) नावाच्या जिवाणूमुळे होतो.
हा जिवाणू शरीरात एक विषारी टॉक्सिन तयार करतो, ज्यामुळे मज्जातंतू आणि स्नायूंना नुकसान होते. यामुळे शरीरात वेदनादायक ताठरपणा आणि पेटके येतात. वेळेवर उपचार न मिळाल्यास तो जीवघेणा देखील ठरू शकतो.
प्रश्न- धनुर्वात का होतो?
उत्तर- टिटॅनसचे जिवाणू माती, धूळ, प्राण्यांची विष्ठा आणि घाणीत आढळतात. ते कट, ओरखडे, खोल जखमांद्वारे शरीरात प्रवेश करू शकतात. याचा संसर्ग हळूहळू संपूर्ण शरीरात पसरतो. टिटॅनस संसर्गाची सर्व कारणे ग्राफिकमध्ये पहा-
प्रश्न- टिटॅनसची लक्षणे किती दिवसांनी दिसतात?
उत्तर- सामान्यतः संसर्गानंतर 3-21 दिवसांच्या आत त्याची लक्षणे दिसू लागतात.
प्रश्न- टिटॅनसची सुरुवातीची लक्षणे काय असतात?
उत्तर- टिटॅनसचा संसर्ग जसजसा वाढतो, तसतसे स्नायूंमध्ये वेदनादायक पेटके येतात. मानेमध्ये ताठरपणा, तोंड उघडण्यास त्रास आणि गिळण्यास अडचण यांसारखी अनेक लक्षणे दिसू शकतात. याची सर्व लक्षणे ग्राफिकमध्ये पहा-
प्रश्न- टिटॅनसचा धोका कोणाला जास्त असतो?
उत्तर- ज्या लोकांना त्यांच्या कामात वारंवार दुखापत होण्याची भीती असते, त्यांना टिटॅनसचा धोका जास्त असतो. संपूर्ण माहिती खालील ग्राफिकमध्ये पहा-
प्रश्न- जर जखम झाली तर लगेच काय करावे?
उत्तर- सर्वात आधी जखम लगेच स्वच्छ करा आणि संसर्ग टाळण्यासाठी प्राथमिक उपचार घ्या. त्यानंतर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने टिटॅनसचे इंजेक्शन घ्या. ग्राफिकमध्ये पहा, जखम झाल्यावर लगेच काय करावे-
प्रश्न- डॉक्टर टिटॅनसचे निदान कसे करतात?
उत्तर- डॉ. अरविंद अग्रवाल यांच्या मते, यासाठी कोणतीही विशिष्ट लॅब टेस्ट नाही, जी संसर्गाची पुष्टी करू शकेल. याची ओळख रुग्णाची लक्षणे, अलीकडील दुखापत आणि लसीकरणाच्या इतिहासाच्या आधारावर केली जाते.
प्रश्न- धनुर्वातावर उपचार कसे केले जातात?
उत्तर- हे मुद्द्यांमध्ये सविस्तरपणे समजून घ्या-
- रुग्णालयात सर्वात आधी जखमेची चांगली स्वच्छता केली जाते. त्यानंतर टिटॅनस इम्यून ग्लोब्युलिन (TIG) इंजेक्शन दिले जाते, जेणेकरून विषारी घटकांचा (टॉक्सिन) प्रभाव कमीत कमी होईल.
- संसर्ग नियंत्रित करण्यासाठी आणि स्नायूंची पेटके कमी करण्यासाठी अँटीबायोटिक्स आणि आवश्यक औषधे दिली जातात.
- गंभीर प्रकरणांमध्ये श्वासोच्छ्वास समर्थनासाठी आयसीयूमध्ये दाखल केले जाते.
प्रश्न- धनुर्वातापासून वाचण्यासाठी काय करावे?
उत्तर- यासाठी आवश्यक आहे की वेळेवर लसीकरण करून घ्यावे आणि दुखापत झाल्यास योग्य काळजी घ्यावी. सर्व उपाय ग्राफिकमध्ये पहा-
प्रश्न- नवजात शिशु आणि लहान मुलांना धनुर्वाताची लस कधी-कधी दिली जाते?
उत्तर- राष्ट्रीय लसीकरण कार्यक्रमानुसार धनुर्वाताची लस 6, 10 आणि 14 आठवड्यांच्या बाळांना दिली जाते. याचे संपूर्ण वेळापत्रक ग्राफिकमध्ये पहा-
प्रश्न- कोणत्या परिस्थितीत डॉक्टरांना दाखवणे आवश्यक आहे?
उत्तर- टिटॅनसची शक्यता असल्यास या परिस्थितीत डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे-
- जखम खोल किंवा घाणेरडी असेल.
- खेळा किंवा टोकदार वस्तू घुसली असेल.
- प्राण्याच्या चावण्याने जखम झाली असेल.
- जखमेत लालसरपणा, सूज किंवा पू असेल.
- जबडा किंवा मान आखडू लागली असेल.
- धनुर्वाताची लस घेऊन एक वर्षापेक्षा जास्त काळ झाला असेल.
- ताप किंवा स्नायूंमध्ये पेटके येत असतील.
धनुर्वाताशी संबंधित सामान्य प्रश्न-उत्तरे
प्रश्न- टिटॅनसचे जीवाणू शरीरात कसे प्रवेश करतात?
उत्तर- कट, ओरखडे, जखम, भाजल्यामुळे झालेली इजा किंवा प्राण्याच्या चावण्यामुळे झालेल्या जखमेतून याचे जीवाणू शरीरात प्रवेश करू शकतात.
प्रश्न- टिटॅनस एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पसरतो का?
उत्तर- नाही, टिटॅनस हा संसर्गजन्य रोग नाही. तो एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पसरत नाही.
प्रश्न- टिटॅनस जीवघेणा आहे का?
उत्तर- होय, वेळेवर उपचार न मिळाल्यास जीवघेणी परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.
प्रश्न- फक्त गंजलेल्या लोखंडामुळेच टिटॅनस होतो का?
उत्तर- नाही, टिटॅनसचा संबंध गंजेशी नसून, जीवाणूंशी आहे. जखमेवर माती, धूळ किंवा घाण लागल्याने संसर्ग होऊ शकतो.
प्रश्न- स्वच्छ दिसणाऱ्या जखमेमुळेही टिटॅनस होऊ शकतो का?
उत्तर- होय, बाहेरून स्वच्छ दिसणारी जखम देखील टिटॅनसचे कारण बनू शकते.
प्रश्न- लहान खरचटण्यानेही धनुर्वात होऊ शकतो का?
उत्तर- याचा धोका कमी असतो, पण जखम दूषित असेल आणि लसीकरण पूर्ण झाले नसेल तर लहान खरचटणे देखील संसर्गाचे कारण बनू शकते.
प्रश्न- जखम झाल्यानंतर किती तासांच्या आत धनुर्वाताचे इंजेक्शन घ्यावे?
उत्तर- जखम झाल्यानंतर 24-48 तासांच्या आत डॉक्टरांच्या सल्ल्याने लस घ्यावी.
प्रश्न- लहान मुलांना अनेकदा जखमा होतात का? प्रत्येक वेळी जखम झाल्यावर त्यांना लस घेणे आवश्यक आहे का?
उत्तर- हे यावर अवलंबून असते की-
- बाळाचे लसीकरण पूर्ण झाले आहे की नाही.
- बाळाला शेवटची धनुर्वाताची लस कधी दिली होती.
- बाळाला झालेली जखम किती खोल किंवा गंभीर आहे.
- जर बाळाचे सर्व डोस वेळेवर झाले असतील, तर किरकोळ ओरखडे किंवा हलक्या जखमेसाठी सहसा अतिरिक्त लसीची गरज नसते.
- प्रत्येक जखमेनंतर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे, विशेषतः जर जखम खोल, घाणेरडी किंवा संक्रमित दिसत असेल.
प्रश्न- गरोदरपणात धनुर्वाताची लस का दिली जाते?
उत्तर- गर्भवती महिला आणि नवजात शिशु दोघांनाही धनुर्वातापासून वाचवण्यासाठी गरोदरपणात Td/TT लस दिली जाते. यामुळे नवजात बाळाला धनुर्वाताचा धोका खूप कमी होतो.
प्रश्न- धनुर्वातातून बरे होण्यासाठी किती वेळ लागतो?
उत्तर- हे यावर अवलंबून आहे की आजाराचे निदान किती लवकर झाले आणि उपचार किती लवकर सुरू केले गेले.
- गंभीर प्रकरणांमध्ये रुग्णाला ICU, व्हेंटिलेटर आणि दीर्घकाळ निरीक्षणाची (ऑब्झर्वेशन) गरज भासू शकते.
- काही रुग्णांना बरे झाल्यानंतरही फिजिओथेरपीची गरज भासू शकते.
