22 मिनिटांपूर्वी
- कॉपी लिंक
आपल्या डोळ्यांकडे पाहून हृदयरोगाचे निदान करता येते का? ऐकायला जरी विचित्र वाटले तरी, अनेक प्रकरणांमध्ये हे शक्य आहे. खरं तर, रेटिनामध्ये असलेल्या बारीक रक्तवाहिन्या शरीरातील संपूर्ण रक्तवहिन्यासंबंधी प्रणालीची स्थिती दर्शवतात. यामुळे हृदयाच्या स्थितीबद्दलही माहिती मिळू शकते.
‘नॅशनल लायब्ररी ऑफ मेडिसिन’मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका संशोधनानुसार, नियमित डोळ्यांच्या तपासणीदरम्यान रेटिनामध्ये दिसणारे बदल उच्च रक्तदाब (हाय बीपी) आणि हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी रोगांचे (कार्डिओव्हस्कुलर डिजीज) प्रारंभिक संकेत असू शकतात.
म्हणून आज ‘फिजिकल हेल्थ’मध्ये आपण समजून घेऊया की डोळे हृदयाच्या आरोग्याबद्दल काय सांगतात. यासोबतच आपण हे देखील जाणून घेऊया की-
- कोणत्या लोकांना अधिक सावध राहण्याची गरज आहे?
- कोणते संकेत धोक्याची घंटा असू शकतात?
तज्ज्ञ-
डॉ. सर्वेश प्रजापती, सल्लागार, कार्डिओलॉजी, नारायणा हॉस्पिटल, गुरुग्राम
डॉ. दिग्विजय सिंह, कन्सल्टंट, नेत्ररोग विभाग, धर्मशिला नारायणा सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटल, दिल्ली प्रश्न- डोळ्यांचा हृदयाशी काय संबंध आहे?
उत्तर- डोळे आणि हृदय यांचा संबंध रक्तवाहिन्यांद्वारे असतो. हे खालील मुद्द्यांवरून समजून घेऊया-
- दोघेही ऑक्सिजन आणि पोषक तत्वांसाठी रक्तपुरवठ्यावर अवलंबून असतात.
- डोळ्यांच्या रेटिनामध्ये खूप बारीक रक्तवाहिन्या असतात. त्या थेट पाहता येतात.
म्हणून नियमित डोळ्यांच्या तपासणीदरम्यान हृदयाशी संबंधित अनेक समस्या ओळखता येतात. जसे की-
- उच्च रक्तदाब
- उच्च कोलेस्ट्रॉल किंवा धमन्यांमध्ये प्लेक जमा होणे.
- रक्तवाहिन्या अरुंद होणे किंवा खराब होणे.
प्रश्न- डोळ्यांच्या स्थितीवरून हृदयरोगाचे निदान कसे होते?
उत्तर- डोळे हा शरीराचा एकमेव भाग आहे, जिथे डॉक्टर शस्त्रक्रियेशिवाय रक्तवाहिन्या आणि नसा थेट पाहू शकतात. म्हणूनच डोळ्यांची तपासणी खूप महत्त्वाची मानली जाते.
- काही प्रकरणांमध्ये डोळ्यांमध्ये स्ट्रोक किंवा रक्तप्रवाहाशी संबंधित हलकी चिन्हे दिसू शकतात.
- ज्या लोकांना हृदयविकार असतो, त्यांच्यामध्ये हे बदल अधिक स्पष्ट आणि जास्त संख्येत दिसतात.
- खरं तर, हृदयाच्या धमन्यांमध्ये होणाऱ्या बदलांचा परिणाम डोळ्यांच्या रक्तवाहिन्यांवरही होतो.
म्हणून, अनेकदा डोळ्यांच्या तपासणीतून हृदयविकाराचा धोका वाढत असल्याचे संकेत मिळतात.
प्रश्न- हृदयविकार झाल्यावर डोळ्यांमध्ये कोणती चिन्हे दिसतात?
उत्तर- हृदयाच्या धमन्यांमध्ये होणाऱ्या बदलांचा परिणाम डोळ्यांच्या रक्तवाहिन्यांवरही दिसून येतो. ग्राफिक्समध्ये सर्व चिन्हे-
प्रश्न- डोळ्यांच्या कोणत्या तपासणीतून हृदयाशी संबंधित संकेत मिळू शकतात?
उत्तर- डोळ्यांच्या काही विशिष्ट तपासण्यांमध्ये रेटिना आणि त्याच्या रक्तवाहिन्या तपशीलवार पाहिल्या जातात. यांमध्ये प्रमुख आहेत-
- फंडस तपासणी (Fundus Examination)
- डायलेटेड रेटिना तपासणी
- फंडस फोटोग्राफी
- ऑप्टिकल कोहेरन्स टोमोग्राफी (OCT)
- गरज पडल्यास OCT अँजिओग्राफी
प्रश्न- नियमित डोळ्यांच्या तपासणीमुळे हृदयविकाराचा धोका कसा कमी करता येतो?
उत्तर- नियमित डोळ्यांची तपासणी हृदय आरोग्यासाठी प्रारंभिक इशारा असू शकते. डोळ्यांच्या रेटिनामधील रक्तवाहिन्या पाहून डॉक्टर शरीराच्या रक्तवहिन्यासंबंधी आरोग्याचा अंदाज लावतात. रेटिनामध्ये ही चिन्हे दिसू शकतात-
- रक्तवाहिन्यांमध्ये आकुंचन
- सूज
- रक्तस्त्राव किंवा असामान्य बदल
हे उच्च रक्तदाब, उच्च कोलेस्ट्रॉल किंवा हृदयरोगाची सुरुवातीची लक्षणे असू शकतात. ही सुरुवातीची ओळखच सर्वात महत्त्वाची असते. यामुळे वेळेत-
- जीवनशैलीत बदल करता येतात.
- आवश्यक उपचार सुरू करता येतो.
- हृदयाच्या नुकसानीचा धोका टाळता येतो.
प्रश्न- कोणत्या वयानंतर नियमित डोळ्यांची तपासणी करणे आवश्यक आहे?
उत्तर- साधारणपणे 40 वर्षांच्या वयानंतर प्रत्येक व्यक्तीने वर्षातून किमान एकदा डोळ्यांची तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे कारण–
- या वयानंतर प्रेस्बायोपिया म्हणजे जवळची दृष्टी कमकुवत होण्यास सुरुवात होते.
- ग्लुकोमा, मोतीबिंदू आणि रेटिनाशी संबंधित आजारांचा धोका देखील वाढू लागतो.
प्रश्न- कोणत्या लोकांना हृदयविकाराचा धोका जास्त असतो?
उत्तर- ज्यांना रक्तवाहिन्यांशी संबंधित समस्या जास्त असतात, त्यांना हृदयविकाराचा धोका जास्त असतो. तपशील खालील ग्राफिकमध्ये पहा-
प्रश्न- रेटिनामध्ये बदल दिसण्याचा अर्थ नेहमीच हृदयविकार असतो का?
उत्तर- नाही. रेटिनामध्ये बदल अनेक इतर आजारांमुळे देखील होऊ शकतात, जसे की-
- मधुमेह
- उच्च रक्तदाब
- वाढते वय
- रेटिनाशी संबंधित आजार
- काही ऑटोइम्यून आजार
म्हणून रेटिनामध्ये बदल दिसल्यास घाबरण्याऐवजी त्याचे कारण जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.
प्रश्न- डोळ्यांच्या तपासणीनंतर कोणत्या लोकांनी हृदयरोगतज्ञांना नक्की भेटले पाहिजे?
उत्तर- जर डोळ्यांच्या तपासणीत रेटिनाच्या रक्तवाहिन्यांमध्ये असामान्य बदल दिसले आणि त्यासोबत यापैकी कोणतीही आरोग्य स्थिती असेल तर हृदयरोगतज्ञांना नक्की भेटले पाहिजे-
- उच्च रक्तदाब
- टाइप-2 मधुमेह
- उच्च कोलेस्ट्रॉल
- धूम्रपान
- कुटुंबात हृदयरोगाचा इतिहास
- छातीत दुखणे
- धाप लागणे
- वारंवार चक्कर येणे किंवा बेशुद्ध पडणे
प्रश्न- रोजच्या कोणत्या सवयी डोळे निरोगी ठेवण्यास मदत करतात?
उत्तर- काही सोप्या सवयी अवलंबून डोळे दीर्घकाळ निरोगी ठेवता येतात आणि अनेक समस्यांपासून त्यांचे संरक्षण करता येते. ग्राफिकमध्ये डोळे निरोगी ठेवण्यासाठीच्या टिप्स पहा-
प्रश्न- आजकाल AI डोळ्यांचे फोटो पाहून हृदयरोगाचा धोका सांगू शकतो का?
उत्तर- गेल्या काही वर्षांत अनेक संशोधनांमध्ये आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आधारित प्रणाली विकसित केल्या गेल्या आहेत, ज्या रेटिनाच्या प्रतिमांचे विश्लेषण करून हृदयरोगाच्या धोक्याचा अंदाज लावू शकतात. तथापि, हे तंत्रज्ञान सध्या प्रामुख्याने संशोधन आणि काही विशेष वैद्यकीय केंद्रांपर्यंत मर्यादित आहे. याला सामान्य क्लिनिकल तपासणीचा पर्याय मानले जात नाही.
प्रश्न- डोळ्यांच्या कोणत्या समस्यांचा हृदयरोगाशी कोणताही संबंध नसतो?
उत्तर- डोळ्यांची प्रत्येक समस्या हृदयाशी संबंधित नसते. उदाहरणार्थ-
- डोळ्यांचा कोरडेपणा (ड्राय आय)
- ॲलर्जी
- डोळ्यांमध्ये संसर्ग
- चष्म्याचा नंबर वाढणे
- मोतीबिंदू
- सामान्य डोळ्यांचा थकवा
प्रश्न- हृदय निरोगी कसे ठेवावे?
उत्तर- हृदय रात्रंदिवस न थांबता काम करते. त्यामुळे त्याचे आरोग्य दैनंदिन सवयींवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते. जीवनशैलीतील छोटे बदल हृदयरोगाचा धोका कमी करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. म्हणून-
- दररोज कमीतकमी 30-45 मिनिटे चाला.
- योग किंवा कोणतीही शारीरिक हालचाल करा.
- जास्त वेळ एकाच जागी बसून राहू नका.
- दर 30-40 मिनिटांनी थोडी हालचाल करा.
- निरोगी आहार घ्या.
- जास्त मीठ, साखर आणि अल्ट्रा-प्रोसेस्ड अन्न खाऊ नका.
- धूम्रपान करू नका.
- दारू पिऊ नका.
- ताण नियंत्रित करा.
- ध्यान आणि दीर्घ श्वासोच्छ्वास करा.
- दररोज 7-8 तासांची दर्जेदार झोप घ्या.
- वजन, रक्तदाब, रक्तातील साखर आणि कोलेस्ट्रॉल नियंत्रणात ठेवा.
- वर्षातून एकदा आरोग्य तपासणी (हेल्थ चेकअप) नक्की करून घ्या.
प्रश्न- डोळे आणि हृदय निरोगी ठेवण्यासाठी आपला आहार कसा असावा?
उत्तर- दोन्ही अवयवांच्या चांगल्या आरोग्यासाठी संतुलित आणि निरोगी आहार आवश्यक आहे. ग्राफिकमध्ये पहा की काय खावे आणि काय खाऊ नये-
नियमित डोळ्यांची तपासणी, निरोगी जीवनशैली आणि संतुलित आहाराने डोळे आणि हृदय, दोन्ही निरोगी राहतात.
