शेतकऱ्यांचा तुकाराम मुंढेंना फोन, तुमच्यामुळे सन्मान मिळाला शुद्ध दुधाला अधिक भाव, पण तुमच्या घरी शुद्ध दूध येतंय ना – farmers call tukaram munde dairy owners pay more for pure milk how to identify it

गाई-म्हशींचे पालन करणे आणि त्यातून दूध उत्पादन करणे हे दिसते तितके सोपे काम नाही. जनावरांसाठी चारा, पाणी, औषधोपचार, स्वच्छता आणि नियमित देखभाल यासाठी शेतकऱ्यांना मेहनत घ्यावी लागते. त्यानंतर दूध काढणे, ते योग्य पद्धतीने साठवणे आणि डेअरीपर्यंत पोहोचवणे ही प्रक्रिया असते.अशा परिस्थितीत एखादा शेतकरी कोणतीही भेसळ न करता चांगल्या गुणवत्तेचे दूध देत असेल, तर त्याला त्याच्या गुणवत्तेचा योग्य मोबदला मिळणे गरजेचे आहे. भेसळ करणाऱ्यांवर कारवाई होत असल्याने प्रामाणिक दूध उत्पादकांमध्येही विश्वास वाढू शकतो. यामुळेच शेतकऱ्यांनी मुंढे यांच्याशी संवाद साधताना व्यक्त केलेली “सन्मान मिळाला” ही भावना महत्त्वाची ठरते. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, शुद्ध दूध देण्याला आता अधिक महत्त्व दिले जात असल्याचे जाणवत आहे.

दूध खरेदी करताना डेअऱ्यांकडून गुणवत्तेच्या विविध निकषांचा विचार केला जातो. दुधातील फॅट, SNF आणि इतर गुणवत्ता घटकांच्या आधारे त्याची तपासणी केली जाते. त्यामुळे चांगल्या प्रतीचे दूध पुरवणाऱ्या उत्पादकाला तुलनेने चांगला दर मिळण्याची शक्यता असते.याच संदर्भात “डेअरीवाले शुद्ध दुधासाठी दोन पैसे जास्त देतात” अशी चर्चा शेतकऱ्यांच्या फोनमधून पुढे आली आहे. अर्थात, प्रत्येक डेअरीमध्ये दर ठरवण्याची पद्धत वेगळी असू शकते. त्यामुळे एखाद्या ठिकाणी मिळणारा अतिरिक्त दर सर्वत्र लागू होतो असे मानता येणार नाही.

दूध पाहताना त्याचा रंग, घट्टपणा किंवा साय पाहून अनेकदा ग्राहक अंदाज बांधतात. पण केवळ दिसण्यावरून दूध पूर्णपणे शुद्ध आहे की नाही हे ठरवणे कठीण आहे.दुधाची गुणवत्ता तपासण्यासाठी व्यावसायिक पातळीवर विविध निकषांचा वापर केला जातो. त्यामध्ये फॅट आणि SNF सारख्या घटकांचा समावेश होतो. त्यामुळे “दूध जाड आहे म्हणजे ते शुद्ध” किंवा “साय जास्त आली म्हणजे दूध चांगले” असा सरळ निष्कर्ष काढणे योग्य नाही.

दूध शुद्धतेसोबतच स्वच्छता आणि सुरक्षित हाताळणीही तितकीच महत्त्वाची आहे.
दूधात पाण्याची भेसळ आहे का ते तपासा
दुधात पाणी मिसळले आहे का, याचा अंदाज घेण्यासाठी काही प्राथमिक घरगुती चाचण्या केल्या जातात. मात्र अशा चाचण्यांवरून अंतिम निष्कर्ष काढता येत नाही. दुधाची गुणवत्ता तपासण्यासाठी अधिकृत तपासणी अधिक विश्वासार्ह ठरते.
दूध खूपच पातळ किंवा असामान्य वाटत असेल तर सावध राहा
दुधाचा रंग, घट्टपणा किंवा पोत नेहमीपेक्षा वेगळा जाणवत असेल तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. मात्र केवळ दिसण्यावरून दूध भेसळयुक्त आहे असे निश्चित म्हणता येत नाही.

काही वेळा दुधाची घट्टता वाढवण्यासाठी स्टार्चसारख्या पदार्थांचा वापर केला जाऊ शकतो. अशा प्रकारची भेसळ ओळखण्यासाठी विशिष्ट रासायनिक चाचणी आवश्यक असते. घरच्या घरी रसायनांचा प्रयोग करण्यापेक्षा अधिकृत तपासणी करणे योग्य.

दुधात डिटर्जंट किंवा इतर अनधिकृत पदार्थ मिसळले असल्याचा संशय असल्यास ते केवळ चव किंवा वासावरून ओळखणे कठीण असते. अशा परिस्थितीत प्रयोगशाळेतील तपासणी महत्त्वाची ठरते.

दुधाची गुणवत्ता ठरवताना फॅट आणि SNF (Solids-Not-Fat) यांसारख्या घटकांचा विचार केला जातो. त्यामुळे दूध शुद्ध आहे की नाही हे केवळ डोळ्यांनी पाहून ठरवण्याऐवजी वैज्ञानिक पद्धतीने तपासणे अधिक योग्य आहे.

​PMC वर प्रकाशित झालेल्या Qualitative Assessment for Milk Adulteration: Extent, Common Adulterants, and Utility of Rapid Tests या संशोधन लेखामध्ये घरच्या घरी दूधातील भेसळ तपासण्यासाठी काही सोप्या पद्धतींची माहिती देण्यात आली आहे. या अभ्यासात पाण्याची भेसळ तपासण्यासाठी दुधाचा एक थेंब गुळगुळीत तिरक्या पृष्ठभागावर टाकण्याची पद्धत, डिटर्जंटची भेसळ तपासण्यासाठी दूध आणि पाणी समान प्रमाणात घेऊन मिश्रण हलवून फेस तयार होतो का हे पाहण्याची पद्धत, तसेच स्टार्चची भेसळ तपासण्यासाठी आयोडीनचे काही थेंब दुधात टाकून निळा रंग निर्माण होतो का हे पाहण्याची पद्धत वापरण्यात आली. त्यामुळे या पद्धतींचा उपयोग दुधातील भेसळीचा प्राथमिक अंदाज घेण्यासाठी करता येतो; मात्र अंतिम खात्रीसाठी प्रमाणित तपासणी अधिक योग्य आहे.