सिनेमा हे केवळ मनोरंजनाचं साधन नाही, तर ते समाजाचा आरसा आणि त्याचबरोबर समाज घडवणारं एक प्रभावी माध्यमही आहे. यश यांची प्रमुख भूमिका असलेला “टॉक्सिक” हा चित्रपट सध्या मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आहे — त्याच्या भव्य सादरीकरणामुळे, हिंसक दृश्यांमुळे आणि “डार्क हिरो”च्या ग्लॅमरमुळे. पण या चकचकीत पॅकेजिंगच्या आत काय दडलंय, याचा विचार करणं आज गरजेचं झालं आहे. गुन्हेगारी जगाचं उदात्तीकरण, आक्रमकतेचं सामर्थ्याशी बरोबरीकरण आणि हिंसेचं सौंदर्यीकरण — या सगळ्याचा थेट परिणाम आपल्या तरुण पिढीच्या, विशेषतः जनरेशन झेडच्या, विचारसरणीवर आणि वर्तनावर होत आहे. हा लेख याच मुद्द्यावर सविस्तर भाष्य करतो.
१. निरीक्षणात्मक शिक्षण : पडद्यावरचं वागणं वास्तवात कसं झिरपतं?
मानसशास्त्रात एक सिद्धांत आहे — “सोशल लर्निंग थिअरी.” या सिद्धांतानुसार माणूस, विशेषतः लहान वयातील आणि किशोरवयीन मुलं, प्रत्यक्ष अनुभवातून जितकं शिकतात, तितकंच किंबहुना काही वेळा त्याहून अधिक निरीक्षणातून शिकतात. जेव्हा पडद्यावरचा नायक थंड डोक्याने हिंसा करतो, प्रतिस्पर्ध्याला चिरडतो आणि तरीही “हिरो” म्हणून गौरवला जातो, तेव्हा प्रेक्षकांच्या नकळत मनात एक समीकरण तयार होतं — आक्रमकता म्हणजे सामर्थ्य, राग म्हणजे नियंत्रण, आणि क्रूरता म्हणजे आदर मिळवण्याचं साधन.
लहान वयात हे समीकरण फार खोलवर रुजतं. शाळा-कॉलेजमधल्या मुलांचं एकमेकांशी बोलणं, त्यांची देहबोली, त्यांचे संवाद — यात अशा पात्रांच्या शैलीची नक्कल दिसू लागते. “कूल” असणं म्हणजे भावनाशून्य असणं, संयमी असणं म्हणजे कमकुवत असणं — हा विचार हळूहळू रुजतो आणि तो पुढे नात्यांमध्ये, मैत्रीमध्ये आणि सामाजिक वर्तनातही उतरतो.
२. हिंसेबाबतची असंवेदनशीलता
टॉक्सिकसारख्या चित्रपटांमध्ये रक्तपात, मारामाऱ्या आणि क्रूरता इतक्या शैलीबद्ध आणि आकर्षक पद्धतीने दाखवली जाते की ती जवळजवळ कलात्मक वाटू लागते. सतत असे दृश्य पाहिल्याने प्रेक्षकांची, विशेषतः तरुणांची, हिंसेबद्दलची नैसर्गिक चीड आणि धक्का बसण्याची क्षमता हळूहळू कमी होते. मानसशास्त्रज्ञ याला “डिसेन्सिटायझेशन” म्हणतात.
याचा परिणाम असा होतो की वास्तविक आयुष्यातील हिंसा — मग ती रस्त्यावरची भांडणं असोत, कौटुंबिक हिंसाचार असो किंवा सोशल मीडियावरचा ट्रोलिंग आणि धमकावण्याचा प्रकार असो — याकडे बघण्याचा दृष्टिकोन बोथट होतो. “हे तर सामान्यच आहे” ही भावना रुजते, आणि हीच भावना समाजाला हळूहळू हिंसेबद्दल उदासीन बनवते.
३. ओळख आणि आक्रमक व्यक्तिमत्त्वाचं अनुकरण
आजची तरुण पिढी सोशल मीडियावर स्वतःची एक ओळख — एक “पर्सोना” — घडवत असते. इन्स्टाग्राम रील्स, स्टेटस, प्रोफाइल फोटो यातून व्यक्त होणारी शैली, अॅटिट्यूड आणि भाषा यावर चित्रपटातील गडद, बंडखोर पात्रांचा मोठा प्रभाव पडतो. गॉगल, विशिष्ट पोझ, तुसडेपणाने बोलणं, “कुणाला भीक न घालण्याची” वृत्ती — हे सगळं आजच्या रील्स आणि स्टेटसमध्ये सर्रास दिसतं.
समस्या इथे आहे — पडद्यावरचं पात्र हे लेखकाने ठरवून तयार केलेलं, ठराविक कथानकापुरतं मर्यादित असतं. पण जेव्हा तरुण मुलं त्याच वृत्तीला आपलं दैनंदिन व्यक्तिमत्त्व बनवतात, तेव्हा प्रत्यक्ष नात्यांमध्ये संवाद तुटतो, अहंकार वाढतो आणि समजूतदारपणा कमी होतो.
४. समाजातील ध्रुवीकरण — दोन गटांतील संघर्ष
अशा चित्रपटांमुळे समाजात एक स्पष्ट फूट दिसते. एका बाजूला मोठा प्रेक्षकवर्ग आहे, जो अशा चित्रपटांना बॉक्स ऑफिसवर विक्रमी यश मिळवून देतो — कारण त्यांना “हाय-ऑक्टेन एंटरटेनमेंट” आणि वास्तवापासून पळ हवा असतो. दुसऱ्या बाजूला समीक्षक, मानसशास्त्रज्ञ आणि जागरूक प्रेक्षक आहेत, जे अशा कथानकांमुळे निर्मळ, अर्थपूर्ण कथाकथन हरवत चाललं आहे, याबद्दल चिंता व्यक्त करतात.
ही दरी केवळ सिनेमापुरती मर्यादित नाही — ती आपल्याला हे विचारायला भाग पाडते की आपण पुढच्या पिढीसमोर कोणत्या प्रकारचे आदर्श ठेवत आहोत?
५. नात्यांमधील चुकीची समीकरणं
अनेक चित्रपटांमध्ये नायकाचा ताबा, अधिकारशाही आणि हट्टीपणा हा “प्रेमाचा” किंवा “पौरुषत्वाचा” पुरावा म्हणून दाखवला जातो. जेव्हा नायक स्त्री पात्रावर हक्क गाजवतो, तिच्या निर्णयांवर नियंत्रण ठेवतो आणि तरीही ते “प्रेमकथा” म्हणून सादर होतं, तेव्हा तरुण प्रेक्षकांच्या मनात नात्यांबद्दलची चुकीची समजूत तयार होते.
निरोगी नात्यांचा पाया परस्पर आदर, संवाद आणि सीमांचा स्वीकार यावर उभा असतो — पण पडद्यावरचं “टॉक्सिक” प्रेम हे मालकी हक्क आणि ताबा यावर आधारित दाखवलं जातं. हीच विकृत व्याख्या पुढे प्रत्यक्ष आयुष्यातील नात्यांमध्ये गैरसमज आणि संघर्ष निर्माण करते.
६. गुन्हेगारी जगाचं उदात्तीकरण
गँगस्टर आणि माफिया विश्वावर आधारित कथानकं गुन्हेगारीला एका भव्य, आकर्षक सौंदर्यशास्त्रात मांडतात. रक्तरंजित सत्तासंघर्ष, कोट्यवधींची संपत्ती, भपकेबाज जीवनशैली — हे सगळं इतकं आकर्षक करून दाखवलं जातं की त्यामागचं खरं विदारक वास्तव — तुटलेली कुटुंबं, हिंसेचे बळी, समाजाची हानी — पूर्णपणे झाकोळलं जातं.
तरुण प्रेक्षकांना गुन्हेगारी ही “पॉवर आणि रिस्पेक्ट” मिळवण्याचा शॉर्टकट वाटू लागते, हे या उदात्तीकरणाचं सर्वात मोठं धोकादायक फलित आहे.
७. जनरेशन झेडचा विरोधाभास : उपभोग आणि टीका एकाच वेळी
हे मान्य करायलाच हवं की आजची तरुण पिढी पूर्वीसारखी निष्क्रिय प्रेक्षक राहिलेली नाही. सोशल मीडियावर याच पिढीने अशा चित्रपटांतील त्रुटी, विसंगती आणि टॉक्सिक ट्रोप्सवर मीम्स, रील्स आणि सविस्तर पोस्टद्वारे परखड टीकाही केली आहे. लेटरबॉक्स्डसारख्या प्लॅटफॉर्मवर गंभीर समीक्षाही लिहिली जाते.
पण इथेच एक विरोधाभास दिसतो — एकाच वेळी हीच पिढी अशा चित्रपटांना विक्रमी ओपनिंग मिळवून देते, त्यांचे डायलॉग्स व्हायरल करते आणि बॉक्स ऑफिसचे आकडे स्पर्धात्मक खेळासारखे साजरे करते. टीका आणि उपभोग हे दोन्ही एकाच वेळी घडत असल्यामुळे, चित्रपटाच्या मूळ संदेशाचा प्रभाव कमी होतोच असं नाही — उलट त्याची चर्चा आणि हायपच वाढते.
८. चांगल्या चित्रपटांची उदाहरणं — पर्यायी वाट दाखवणारी कथाकथन
हिंसा किंवा गडद विषय टाळूनही अर्थपूर्ण आणि प्रभावी सिनेमा बनवता येतो, हे अनेक मराठी आणि भारतीय चित्रपटांनी दाखवून दिलं आहे:
- नटसम्राट — यात नायकाचं सामर्थ्य शारीरिक हिंसेत नाही, तर भावनिक खोली आणि जगण्यातील संघर्षात दाखवलं आहे. यातून वयोवृद्ध पिढीच्या एकाकीपणाचा आणि कौटुंबिक नात्यांचा प्रश्न संवेदनशीलपणे मांडला गेला.
- सैराट — प्रेम आणि जातीव्यवस्थेतील संघर्ष हाताळताना हा चित्रपट वास्तवाचं भान न सोडता समाजाला आरसा दाखवतो. यात हिंसेचं गौरवीकरण नसून तिचे भीषण परिणाम स्पष्टपणे अधोरेखित होतात.
- श्वास — साधी, संवेदनशील कथा, कोणताही आक्रस्ताळेपणा नसताना प्रेक्षकांच्या मनाला भिडते आणि राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय पातळीवर गौरवली जाते.
- थ्री इडियट्स — स्पर्धा आणि यशाच्या चुकीच्या व्याख्येवर भाष्य करत, संवाद आणि समजुतीतून समस्या सोडवण्याचा मार्ग दाखवतो — बळाचा नाही.
ही उदाहरणं सिद्ध करतात की प्रेक्षकांना खिळवून ठेवण्यासाठी हिंसा किंवा टॉक्सिक नायकत्वाची गरज नसते — सशक्त लेखन, प्रामाणिक भावना आणि वास्तवाचं भान पुरेसं असतं.
९. पालक, शिक्षक आणि समाजाची जबाबदारी
केवळ चित्रपट निर्मात्यांना दोष देऊन ही समस्या सुटणार नाही. पालकांनी आणि शिक्षकांनी मुलांशी अशा चित्रपटांबद्दल मोकळेपणाने संवाद साधायला हवा — पडद्यावरचं आणि वास्तवातलं जग यातला फरक समजावून सांगायला हवा. माध्यम साक्षरता (मीडिया लिटरसी) हा आजच्या शिक्षणाचा अविभाज्य भाग व्हायला हवा, जेणेकरून तरुण पिढी चित्रपट “समीक्षक नजरेने” पाहू शकेल, आंधळेपणाने अनुकरण न करता.
समारोप
“टॉक्सिक” सारखे चित्रपट तांत्रिकदृष्ट्या भव्य आणि व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी असतीलही, पण त्यांचा सांस्कृतिक आणि मानसिक परिणाम दुर्लक्षित करता येणार नाही. आक्रमकतेचं उदात्तीकरण, हिंसेचं सामान्यीकरण आणि टॉक्सिक पौरुषत्वाचं ग्लॅमरायझेशन — हे सगळं नकळत आपल्या पुढच्या पिढीच्या मानसिकतेला आकार देत आहे. सिनेमाला मनोरंजनाचं स्वातंत्र्य नक्कीच असावं, पण त्याचबरोबर तो कोणता संदेश देतो आहे, याचं भानही निर्माते आणि प्रेक्षक या दोघांनीही ठेवायला हवं. शेवटी, चांगला सिनेमा तोच असतो जो मनोरंजन करतानाच समाजाला अधिक संवेदनशील आणि विचारी बनवतो — आणि हीच खरी सिनेमाची ताकद आहे.
लेखक : सुमेध डी. मानकर (लेखक | उद्योजक)
संपर्क : sumedh.mankar1@gmail.com
