अन्न व औषध प्रशासन आयुक्त तुकाराम मुंढे यांच्या सावजी मटणावरील वक्तव्यानंतर नागपूरसह संपूर्ण विदर्भात या पारंपरिक पदार्थाची पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे. सावजी मटण ही केवळ एक डिश नसून विदर्भाच्या खाद्यसंस्कृतीची ओळख मानली जाते आणि तिच्या खास तिखट मसाल्यामुळे ती देशभर प्रसिद्ध आहे. या निमित्ताने सावजी मटणाचा इतिहास, त्याची वैशिष्ट्ये आणि अस्सल नागपुरी सावजी मटण घरी कसं बनवलं जातं, हे जाणून घेऊया.
वाद का निर्माण झाला?
एफडीए आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी सावजी मटणाबाबत केलेल्या वक्तव्याची विविध स्तरांवर चर्चा झाली. अनेक नागपूरकरांच्या मते, सावजी मटण ही केवळ एक डिश नसून विदर्भाच्या खाद्यसंस्कृतीची ओळख आहे. त्यामुळे या पदार्थाचा उल्लेख झाल्यानंतर सोशल मीडियावर विविध प्रतिक्रिया उमटल्या. काहींनी आरोग्याच्या दृष्टीने मांडलेल्या मुद्द्यांचे समर्थन केले, तर काहींनी पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीवर प्रश्न उपस्थित केल्याची भावना व्यक्त केली.
नागपूरकरांची नाराजी
नागपूर आणि विदर्भातील सावजी मटणप्रेमींनी या चर्चेनंतर नाराजी व्यक्त केली. त्यांचे म्हणणे आहे की, सावजी मटणाची खरी ओळख म्हणजे त्यातील खास मसाला, पारंपरिक पाककृती आणि चव. योग्य प्रमाणात आणि स्वच्छ पद्धतीने तयार केलेले सावजी मटण हा विदर्भाच्या सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे अनेकांचे मत आहे.
सावजी मटण म्हणजे काय?
सावजी मटण ही नागपूर आणि विदर्भातील अत्यंत लोकप्रिय पारंपरिक मटणाची डिश आहे. ‘सावजी’ हा शब्द सावजी समाजाच्या पाककलेशी जोडला जातो. या पदार्थाची सर्वात मोठी खासियत म्हणजे अतिशय तिखट, सुगंधी आणि गडद रंगाचा मसाला. खोबरे, धणे, खसखस, दगडफूल, काळी मिरी, दालचिनी, लवंग, वेलची यांसारख्या अनेक मसाल्यांचा भाजून तयार केलेला मसाला या पदार्थाला वेगळी ओळख देतो.
साहित्य
- मटण शिजवण्यासाठी
- २-३ टेबलस्पून तेल
- १ तमालपत्र
- १ हिरवी मिरची (चीर दिलेली)
- १ इंच दालचिनी
- २ लवंगा
- ५ काळी मिरी
- १ हिरवी वेलची
- १ टीस्पून चिरलेला कांदा
- १/२ टीस्पून आले-लसूण पेस्ट
- १/२ टीस्पून हळद
- ५०० ग्रॅम मटण
- चवीनुसार मीठ
- १ कप पाणी
- कांदा भाजण्यासाठी
- २ मोठे कांदे
- सावजी मसाल्यासाठी
- १ टीस्पून तेल
- १ चक्रफूल
- १ जायफळ
- ४-५ लवंगा
- १ हिरवी वेलची
- १ काळी वेलची
- १५-१६ काळी मिरी
- ५-६ तुकडे दालचिनी
- १/२ टीस्पून बडीशेप
- १½ टीस्पून दगडफूल
- १ तमालपत्र
- १/४ कप धणे
- १/४ कप किसलेले सुके खोबरे
- १ टेबलस्पून खसखस
- ५-६ सुक्या लाल मिरच्या
- १ टेबलस्पून ज्वारीचे पीठ
- १/२ टीस्पून चण्याची डाळ
- १/२ टीस्पून तांदूळ
- १ कप कोथिंबीर
- ४-५ हिरव्या मिरच्या
- १ इंच आले
- १०-१५ लसूण पाकळ्या
- ग्रेव्हीसाठी
- ३-४ टेबलस्पून तेल
- १ तमालपत्र
- १ चिरलेला कांदा
- १½ टीस्पून लाल तिखट
- १/२ टीस्पून हळद
- ५-६ चिरलेल्या लसूण पाकळ्या
- कोथिंबीर
- १ कप पाणी
- चवीनुसार मीठ
- अर्ध्या लिंबाचा रस
- आवश्यकतेनुसार पाणी
कृती
मटण शिजवून घ्या
कुकरमध्ये तेल गरम करून त्यात तमालपत्र, हिरवी मिरची, दालचिनी, लवंग, मिरी, वेलची घाला. त्यानंतर कांदा, आले-लसूण पेस्ट आणि हळद परतून घ्या. मटण आणि मीठ घालून काही मिनिटे परता. एक कप पाणी घालून मटण मऊ होईपर्यंत शिजवून घ्या.
कांदा भाजा
दोन कांदे थेट गॅसवर किंवा तव्यावर गडद तपकिरी होईपर्यंत भाजून घ्या. यामुळे ग्रेव्हीला खास रंग आणि स्मोकी चव मिळते.
सावजी मसाला तयार करा
कढईत थोडे तेल गरम करून सर्व अख्खे मसाले, धणे, खोबरे, खसखस, सुक्या मिरच्या, ज्वारीचे पीठ, चण्याची डाळ आणि तांदूळ मंद आचेवर भाजा. शेवटी कोथिंबीर, हिरवी मिरची, आले, लसूण आणि भाजलेला कांदा घालून सर्व मिश्रण थंड करा. नंतर आवश्यकतेनुसार पाणी घालून बारीक वाटून घ्या.
मटणाला फोडणी द्या
मोठ्या पातेल्यात तेल गरम करून तमालपत्र आणि कांदा परता. त्यात लाल तिखट, हळद आणि लसूण घालून मसाला परता. आता तयार सावजी मसाला घालून तेल सुटेपर्यंत शिजवा.
अंतिम टप्पा
शिजवलेले मटण आणि त्याचा रस मसाल्यात मिसळा. आवश्यकतेनुसार पाणी घालून १५ ते २० मिनिटे मंद आचेवर उकळू द्या. शेवटी लिंबाचा रस आणि कोथिंबीर घालून सर्व्ह करा.
आरोग्यासाठी काय करावे
सावजी मटण हे तिखट आणि मसालेदार असल्याने ते मर्यादित प्रमाणात खाणे योग्य ठरते. तेल, तिखट आणि मसाल्यांचा वापर अधिक असल्यामुळे पचनाच्या तक्रारी, ॲसिडिटी किंवा उच्च रक्तदाब असलेल्या व्यक्तींनी प्रमाणात सेवन करावे. स्वच्छतेच्या नियमांचे पालन करून तयार केलेले अन्न खाणे आणि संतुलित आहार राखणे हे आरोग्याच्या दृष्टीने अधिक महत्त्वाचे आहे.
लेखकाबद्दलमृणाल पाटीलमृणाल पाटील या महाराष्ट्र टाइम्स.कॉममध्ये कार्यरत असलेल्या अनुभवी पत्रकार आणि डिजिटल कंटेंट रायटर असून मीडिया क्षेत्रात त्यांना 11 वर्षांहून अधिक काळाचा अनुभव आहे. टेलिव्हिजन, डिजिटल मीडिया, प्रिंट पत्रकारिता आणि जनसंपर्क या विविध क्षेत्रांमध्ये काम करत त्यांनी विश्वसनीय,अभ्यासपूर्ण आणि वाचकाभिमुख लेखनाची भक्कम ओळख निर्माण केली आहे. मनोरंजन, लाइफस्टाईल, फिचर स्टोरीज, ट्रेंडिंग विषय आणि सेलिब्रिटी मुलाखती या विषयांवर सखोल माहिती देणारे लेखन हे त्यांचे प्रमुख कौशल्य आहे.
मृणाल यांनी ‘प्रहार’ वर्तमानपत्रामध्ये प्रवास आणि खाद्यसंस्कृती विषयावर साप्ताहिक लेखन केले आहे. विविध शहरांची संस्कृती, स्थानिक परंपरा आणि खाद्यवैशिष्ट्ये यावर आधारित त्यांच्या लेखांना वाचकांकडून उत्तम प्रतिसाद मिळाला आहे. ‘TV 9’ या प्रतिष्ठित न्यूज चॅनलसाठी त्यांनी अनेक नामांकित कलाकारांच्या मुलाखती घेतल्या असून मनोरंजन पत्रकारितेमध्ये त्यांनी भक्कम अनुभव मिळवला आहे. तसेच आकाशवाणी मुंबईसाठी ‘मन की बात’ या कार्यक्रमासाठी व्हॉइस ओव्हरचे काम करण्याचा अनुभव देखील त्यांच्या कार्यात महत्त्वपूर्ण ठरला आहे.
जनसंपर्क क्षेत्रात कार्यरत असताना त्यांनी 30 पेक्षा अधिक क्लायंट्सचे यशस्वीपणे व्यवस्थापन केले असून ब्रँड कम्युनिकेशन, कंटेंट स्ट्रॅटेजी आणि मीडिया समन्वय यामध्ये त्यांनी उल्लेखनीय कामगिरी केली आहे. सध्या महाराष्ट्र टाइम्समध्ये ट्रेंडिंग आणि लाईफस्टाईल विषयांवर संशोधनाधारित, अचूक आणि विश्वसनीय माहिती देणारे लेख लिहिणे ही त्यांची विशेष ओळख आहे. तथ्य पडताळणी, विश्वासार्ह स्रोतांचा वापर आणि वाचकांसाठी उपयुक्त माहिती सादर करण्यावर त्यांचा विशेष भर असतो.
लेखनासोबतच वाचन आणि सोलो ट्रॅव्हलिंग ही त्यांची आवड असून विविध ठिकाणांच्या संस्कृती, जीवनशैली आणि सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यामध्ये त्यांना विशेष रस आहे. व्यायाम, हॉलिवूड चित्रपट आणि नव्या तंत्रज्ञानाविषयी माहिती मिळवणे हे देखील त्यांचे आवडते छंद आहेत. आपल्या अनुभव, संशोधन आणि निरीक्षणांच्या आधारे वाचकांना दर्जेदार, अचूक आणि विश्वासार्ह माहिती देण्याचा त्या सातत्याने प्रयत्न करतात.
शैक्षणिक पात्रता
मृणाल पाटील यांनी 2017-18 मध्ये मुंबई विद्यापीठातून मास्टर ऑफ आर्ट्स इन कम्युनिकेशन अँड जर्नालिझम (MACJ) पदवी प्राप्त केली आहे. डिजिटल मीडिया ट्रेंड्स, बदलती वाचक प्रवृत्ती आणि माहिती सादरीकरणाच्या आधुनिक पद्धतींचा त्या सातत्याने अभ्यास करतात.… आणखी वाचा