पृथ्वीपासून 217 प्रकाशवर्ष अंतरावर असलेला ‘HD 80606 b’ नावाचा महाकाय वायू ग्रह सध्या शास्त्रज्ञांसाठी चर्चेचा विषय बनला आहे. नासाच्या जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपने या अनोख्या एक्सोप्लॅनेटचा अभ्यास करताना एक आश्चर्यकारक शोध लावला आहे.
शास्त्रज्ञांना असे आढळले आहे की, ग्रह त्याच्या ताऱ्याच्या जवळ येताच काही तासांत सुमारे 1100 डिग्री फॅरेनहाइट (सुमारे 600 डिग्री सेल्सिअस) पर्यंत गरम होतो. हा बदल इतक्या वेगाने झाला की त्याची तीव्रता पाहून संशोधकांनाही आश्चर्य वाटले. ‘HD 80606 b’ मध्ये 111 दिवसांचे एक वर्ष आहे आणि तो आपला बहुतेक वेळ अत्यंत थंड वातावरणात घालवतो, परंतु कक्षेच्या एका विशिष्ट भागात पोहोचताच त्याची स्थिती पूर्णपणे बदलते.
हा ग्रह आपल्या ताऱ्याजवळ येताच इतका गरम का होतो?
‘HD 80606 b’ हा सामान्य ‘हॉट ज्युपिटर’ ग्रहांपेक्षा वेगळा मानला जातो. त्याचे वस्तुमान गुरूच्या सुमारे चार पट असून त्याची कक्षा अतिशय लंबवर्तुळाकार आहे. जेव्हा तो त्याच्या ताऱ्यापासून दूर असतो तेव्हा तो खूप थंड असतो, परंतु जेव्हा तो त्याच्या ताऱ्याच्या सर्वात जवळच्या बिंदूवर पोहोचतो, ज्याला पेरीस्ट्रॉन म्हणतात, तेव्हा त्याचे अंतर केवळ 0.03 खगोलशास्त्रीय एकक (AU) असते. या काळात ताऱ्याची ऊर्जा अचानक अनेक पटींनी वाढते, ज्यामुळे ग्रहाचे वातावरण वेगाने गरम होते. ही अनोखी घटना समजून घेण्यासाठी नासाच्या जेट प्रोपल्शन लॅबोरेटरीच्या शास्त्रज्ञ टिफनी कटारिया आणि त्यांच्या टीमने JWST च्या MIRI उपकरणांच्या मदतीने ग्रहाचा अभ्यास केला.
JWST ने या ग्रहाबद्दल कोणती नवीन माहिती गोळा केली?
शास्त्रज्ञांनी या ग्रहाचे निरीक्षण केले कारण तो त्याच्या ताऱ्याकडे जात होता आणि नंतर त्याच्यापासून दूर जात होता. JWST च्या विशेष तंत्रज्ञानाने ग्रह आणि ताऱ्यातून येणाऱ्या या प्रकाशाचा बारकाईने अभ्यास केला. यामुळे शास्त्रज्ञांना हे समजण्यास अनुमती मिळाली की ग्रहाचे तापमान आणि त्याचे वातावरण कालांतराने कसे बदलते.
या अभ्यासात असे दिसून आले आहे की ग्रहाचे तापमान शास्त्रज्ञांच्या अपेक्षेपेक्षा जास्त वाढले आहे. पहिल्या स्पिट्झर स्पेस टेलिस्कोपच्या डेटाच्या आधारे, वास्तविक तापमान अंदाजापेक्षा बरेच जास्त होते. शास्त्रज्ञांच्या मते, एक्सोप्लॅनेटवर आतापर्यंत पाहिलेला हा सर्वात वेगवान आणि सर्वात मोठा तापमान बदल आहे.
‘हा’ शोध का महत्त्वाचा आहे?
या अभ्यासाचे आणखी एक मोठे यश म्हणजे JWST ने ग्रहाच्या वातावरणात उपस्थित असलेल्या काही महत्त्वपूर्ण वायूंचा स्पष्टपणे शोध लावला. मिथेन आणि कार्बन डाय ऑक्साईड सारख्या वायूंचे चांगले संकेत शास्त्रज्ञांना सापडले आहेत.
कॉर्नेल विद्यापीठाचे शास्त्रज्ञ रायन चॅलनर यांच्या मते, हे वायू इतक्या स्पष्टपणे पाहण्याची ही पहिलीच वेळ आहे. शास्त्रज्ञांचा असा विश्वास आहे की या शोधामुळे भविष्यात गरम गुरूसारख्या महाकाय आणि अत्यंत उष्ण ग्रहांचे वातावरण आणि त्यांचे वर्तन अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यास मदत होईल.
लेखकाबद्दलशुभम कुलकर्णीशुभम कुलकर्णी जवळपास 6 वर्षांपासून मराठी माध्यमांमध्ये काम करतोय. आकाशवाणी (छत्रपती संभाजीनगर) पासून माध्यम क्षेत्रात कामाला सुरुवात केली. एका मुखपत्रासह मुंबईतील नामांकित मराठी वृत्तवाहिन्यांमध्ये ‘बुलेटिन प्रोड्यूसर’ म्हणून जबाबदारी सांभाळली. शुभमला राजधानी दिल्लीतही बातमीवर संस्कार करण्याची संधी मिळाली. राजकारण, व्यापार-उद्योग, क्रीडा, तंत्रज्ञान, ऑटो या विषयावर लिहायला त्याला आवडतं. निसर्गाच्या सानिध्यात बसायला, फावल्या वेळेत चित्रपट, वेब सिरीज पाहाण्याचा शुभमचा छंद आहे.… आणखी वाचा
