आज वैज्ञानिक आणि खगोलप्रेमींसाठी एक मोठी खगोलीय पर्वणी आहे. भारतीय वेळेनुसार सकाळी 8:04 वाजता आंशिक चंद्रग्रहण (Partial Lunar Eclipse) सुरू होईल. भारतात हा काळ दिवसाचा असल्याने हे ग्रहण थेट आकाशात दिसणार नाही, परंतु आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या आणि वेधशाळांच्या डिजिटल लाईव्ह स्ट्रीमिंगच्या मदतीने खगोलप्रेमींना या विज्ञानाचा अभ्यास घरबसल्या करता येईल. चला तर मग याविषयीची माहिती जाणून घेऊया.
खगोलीय मेकॅनिक्सनुसार, या ग्रहणादरम्यान चंद्राचा तब्बल 96 टक्के भाग पृथ्वीच्या मुख्य सावलीत लपणार आहे. भारतीय वेळेनुसार हे ग्रहण सकाळी सुरू होत असल्याने भारतातून ते उघड्या डोळ्यांनी पाहता येणार नाही, मात्र डिजिटल माध्यमांमुळे जगभरातील शास्त्रज्ञ आणि खगोलप्रेमींना या दुर्मिळ घटनेचा वैज्ञानिक अभ्यास घरबसल्या करता येणार आहे.
चंद्रग्रहणाची अचूक वेळ
भारतीय वेळेनुसार (IST) हे आंशिक चंद्रग्रहण आज सकाळी 8:04 वाजता सुरू होईल. ग्रहणाचा सर्वोच्च बिंदू (Peak) सकाळी 9:43 वाजता असेल, जेव्हा चंद्राचा 96 टक्के भाग गडद अंधारात झाकला जाईल. त्यानंतर दुपारी 11:21 वाजता हे चंद्रग्रहण पूर्णपणे समाप्त होईल.
भारतात का दिसणार नाही?
खगोलशास्त्रीय नियमांनुसार, चंद्रग्रहण दिसण्यासाठी संबंधित भागात रात्रीची वेळ असणे आणि चंद्र क्षितिजाच्या वर असणे आवश्यक आहे. उद्या सकाळी जेव्हा हे ग्रहण सुरू होईल, तेव्हा भारतात सूर्योदय झालेला असेल आणि चंद्र क्षितिजाच्या खाली गेलेला असेल. त्यामुळे भारतातून हे ग्रहण उघड्या डोळ्यांनी दिसणार नाही. हे ग्रहण प्रामुख्याने उत्तर आणि दक्षिण अमेरिका, युरोप, आफ्रिका आणि अटलांटिक महासागराच्या क्षेत्रात स्पष्टपणे दृश्यमान असेल.
‘अम्रा’, ‘पेनम्रा’ आणि ‘रेले स्कॅटरिंग’
विज्ञानाच्या दृष्टिकोनातून चंद्रग्रहण म्हणजे सूर्य, पृथ्वी आणि चंद्र एका सरळ रेषेत येण्याची स्थिती आहे. यावेळी पृथ्वीची सावली चंद्रावर पडते. पृथ्वीच्या या सावलीचे दोन भाग असतात— ‘पेनम्रा’ (Penumbra – फिकट सावली) आणि ‘अम्रा’ (Umbra – गडद सावली). उद्याच्या ग्रहणात चंद्राचा 96 टक्के भाग थेट ‘अम्रा’ म्हणजेच पृथ्वीच्या सर्वात गडद सावलीतून प्रवास करेल.
या ग्रहणादरम्यान चंद्राचा रंग पूर्णपणे काळा न पडता तो तांबूस-नारंगी (Almost Blood Moon) रंगाचा दिसेल. यामागे ‘रेले स्कॅटरिंग’ हा भौतिकशास्त्राचा नियम काम करतो. पृथ्वीच्या वातावरणामुळे सूर्याचा निळा प्रकाश विखुरला जातो, परंतु लाल आणि नारंगी रंगाचा लांब तरंगलांबीचा (Wavelength) प्रकाश पृथ्वीच्या वातावरणातून वाकून थेट चंद्रापर्यंत पोहोचतो. यामुळेच ग्रहण काळात चंद्र तांबूस रंगाचा चमकताना दिसतो.
खगोलप्रेमींसाठी ‘लाईव्ह स्ट्रीमिंग’ कुठे पाहावे?
भारतातील खगोलप्रेमी आणि विद्यार्थ्यांना या घटनेचा ऑनलाईन अभ्यास करण्यासाठी अनेक आंतरराष्ट्रीय वेधशाळांनी थेट प्रक्षेपणाची सोय केली आहे.
- Space.com: या अधिकृत स्पेस पोर्टलवर सकाळी 8 वाजल्यापासून जगभरातील वेधशाळांमधील थेट प्रक्षेपण पाहता येईल Space.com.
- Time and Date: या साईटवर अचूक ग्रॅव्हिटी ॲनिमेशन आणि रिअल-टाइम ग्राफिक्ससह थेट प्रक्षेपण उपलब्ध असेल Time and Date.
- Virtual Telescope Project: इटलीतील प्रगत टेलिस्कोपद्वारे चंद्राच्या पृष्ठभागावर पडणाऱ्या पृथ्वीच्या सावलीचे हाय-डेफिनिशन (HD) थेट फुटेज येथे पाहायला मिळेल.
वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून ही घटना सूर्यमालेतील गुरुत्वाकर्षण आणि गतीचा अभ्यास करण्यासाठी विद्यार्थ्यांसाठी एक उत्तम संधी आहे.
लेखकाबद्दलशुभम कुलकर्णीशुभम कुलकर्णी हे गेल्या नऊ वर्षांहून अधिक काळ मुख्य प्रवाहातील माध्यम क्षेत्रात सक्रिय असलेले एक व्यासंगी पत्रकार आहेत. सध्या ते ‘महाराष्ट्र टाईम्स’च्या ‘टेक आणि सायन्स’ विभागात कन्सल्टंट म्हणून आपली जबाबदारी सांभाळत आहेत. तंत्रज्ञान विश्वातील वेगाने बदलणारे आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) चे प्रगत तंत्रज्ञान, नवनवीन गॅझेट्स, टेक ट्रेंड्स, स्मार्टफोन रिव्ह्यूज आणि सायन्स क्षेत्रातील क्लिष्ट वैज्ञानिक घडामोडी अतिशय सोप्या, सर्वसामान्यांना समजेल अशा रंजक भाषेत मांडण्यात त्यांचा विशेष हातखंडा आहे. डिजिटल मीडियातील अचूक SEO आणि Google Discover च्या बदलत्या अल्गोरिदमचा वापर करून लाखो वाचकांपर्यंत तांत्रिक माहिती पोहोचवण्यात त्यांचा मोलाचा वाटा आहे.
छत्रपती संभाजीनगर येथील नामांकित ‘MGM’ संस्थेतून ‘एम.ए. पत्रकारिता आणि जनसंवाद’ ही मास्टर पदवी संपादन केल्यानंतर, त्यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात ‘आकाशवाणी’ या प्रतिष्ठित संस्थेतून केली. 2017 मध्ये त्यांनी ‘दैनिक सामना’ या अग्रगण्य मुखपत्रात प्रवेश करत वृत्तपत्र पत्रकारितेचा भक्कम पाया रचला. त्यानंतर मुंबईतील ABP माझा, TV9 मराठी, साम TV, पुढारी न्यूज चॅनेल आणि लोकशाही न्यूज या महाराष्ट्रातील आघाडीच्या वृत्तवाहिन्यांमध्ये ‘बुलेटिन प्रोड्यूसर’ म्हणून जबाबदारी सांभाळली आहे. राजधानी दिल्ली येथे ‘News Nation Marathi’ साठी राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील वेगवेगळ्या न्यूज बुलेटिन्सचा दांडगा अनुभव त्यांच्या पाठीशी आहे.
प्रिंट, इलेक्ट्रॉनिक आणि डिजिटल मीडियाच्या सखोल अनुभवामुळे राजकारण, व्यापार-उद्योग, विज्ञान, तंत्रज्ञान, ऑटोमोबाईल, सायबर सुरक्षा आणि लाइफस्टाईल क्षेत्रातील गुंतागुंतीच्या विषयांचे अचूक विश्लेषण करणे ही त्यांची प्रमुख ओळख आहे. पत्रकारितेच्या या व्यस्त प्रवासातून वेळ काढत, निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवणे हा त्यांचा छंद आहे.… आणखी वाचा