दिल्लीच्या जंतर-मंतरवर ‘जेन-झी’ म्हणून ओळखल्याजाणाऱ्या तरुणांच्या आंदोलनानंतर शिक्षणमंत्री धर्मेंद्रप्रधान यांचा राजीनामा तर झालाच, पण पंतप्रधानांनाहेदेखील जाणवले की या पिढीशी जोडले जायचे असेलतर इन्स्टाग्रामवर यावे लागेल. त्यांनी सलग तीन दिवसइन्स्टाग्रामवर व्हिडिओ जारी केले आणि आपल्यामंत्र्यांनाही सांगितले की, त्यांनी इन्स्टाग्रामवर यावे. हीचांगली गोष्ट आहे की, पंतप्रधानांचे बदलत्या माध्यमांवरइतके खोल लक्ष आहे आणि त्यानुसार स्वतःला जुळवूनघेण्याची क्षमताही आहे. नवीन पिढी आता व्हॉट्सॲपच्या काळातून बाहेर पडूनइन्स्टाग्राम काळात दाखल झाली आहे. या दोन्हीकालखंडांत एक गुणात्मक फरक आहे. व्हॉट्सॲपवर ज्या पिढ्या सक्रिय आहेत त्या एका खोट्या इतिहासाचे ओझे घेऊन वावरत आहेत, कुटुंबांचे व्हॉट्सॲप ग्रुप्स, राजकीय पक्षांच्या आयटी सेलद्वारे प्रसारित केलेले संदेश आणि व्हिडिओ. हे सर्व पाहिले तर त्या सर्वांमध्ये अतिशय तीव्र अल्पसंख्याक विरोधी मानसिकता, वरवरची धार्मिकताआणि अमूर्त सामाजिक चिंता पाहायला मिळतात. पण इन्स्टाग्राम पिढी यापेक्षा वेगळी आहे. तीभूतकाळाच्या निरर्थक ओझ्यातून मुक्त आहे. तीनाचते-गाते, मीम्स बनवते, मार खाते तेव्हा रडते आणिमग जिद्दीने उभी राहते. तिच्यात जुन्या पिढ्यांसारखाअसुरक्षिततेचा भाव नाही आणि त्याऐवजी एक खोल वबिनधास्त स्वरूपाचा आत्मविश्वास आहे. ती आपलेकार्यालय, आपले जग स्वतःच्या खांद्यावर लॅपटॉपच्यास्वरूपात घेऊन फिरते. कॉफी हाऊसपासून तेजंतर-मंतरपर्यंत आपले काम अतिशय काळजीपूर्वकआणि झटपट उरकत असते. दिल्लीच्या जंतर-मंतरवर या शिस्तप्रिय तरुणांना पाहणेहा एक वेगळ्याच प्रकारचा अनुभव होता. ते जागा स्वच्छकरण्यासाठी झाडू मारत होते, कचरा उचलत होते,स्वतःच्या पैशाने खाण्या-पिण्याची वस्तू आणून वाटत होतेआणि येणाऱ्या-जाणाऱ्यांना हाताच्या पंख्याने वाराहीघालत होते, जेणेकरून उष्णतेपासून सुटका मिळो किंवा नमिळो, पण प्रत्येकाला असे वाटावे की त्यांची काळजीघेतली जात आहे. बऱ्याच लोकांना या ‘जेन-झी’च्याभाषेबद्दल आक्षेप आहे, जो एका पातळीपर्यंत योग्यहीआहे. आपली पिढी ज्या संस्कारांमध्ये वाढली आहे, तिथेशिव्या ऐकून आपले कान लाल होतात. पण या मुलांच्याजीवनात आपल्या काळातील नैतिकता नाही.बालपणापासून त्यांच्या हाती स्मार्टफोन आहे. किशोरवयीनहोईपर्यंत या फोनवर ओटीटी प्लॅटफॉर्म्सचे सबस्क्रिप्शनअसते, जिथे जगातील सर्व प्रकारची लैंगिक विकृतीअसलेली सामग्री मिळते. शिव्यादेखील मिळतात. त्यामुळेशिव्या देण्याबाबत त्यांच्या मनात आपल्या तुलनेत अधिकमोकळेपणा आहे. त्यांना दिखाऊ सभ्यतेची पर्वा नाही. पुन्हा असेही नाही की या पिढीची सगळीच्या सगळी मुलेयाच शिवीगाळ करणाऱ्या भाषेत बोलतात. सत्य तर हेआहे की जंतर-मंतरवर लागणाऱ्या शंभरपैकी नव्याण्णवघोषणा आणि दिसणारे पोस्टर्स अतिशय सुजाण आणिकल्पकतेने भरलेले पाहायला मिळाले आहेत. पण जो एकटक्का किंवा त्याहून कमी असलेला उपेक्षित तमाशा आहेत्याचा प्रचार अशा प्रकारे करण्यात आला आहे की हीच‘जेन-झी’ची भाषा आहे. व्हॉट्सॲप व इन्स्टाग्राम युगातील सर्वात मोठा फरक हाआहे की, व्हॉट्सॲपवर जर द्वेषाची दुकाने चालत होती तरइन्स्टाग्रामवर प्रेमाची गाणी वाजत आहेत. या इन्स्टाग्रामपिढीने हिंदू-मुसलमानवाला नॅरेटिव्ह पूर्णपणे नाकारलाआहे. जंतर-मंतरवरून आलेल्या रील्स पाहिल्या तर हीगोष्ट अतिशय उघडपणे समोर येते की, या पिढीलाजातीयवादाच्या खेळाशी काहीही देणेघेणे नाही. या दृष्टीनेपाहिले तर हे आंदोलन पेपर लीकच्या विरोधात आणिधर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्यापेक्षा आपल्या काळाचाआणि समाजाचा खोल असंतोष व्यक्त करताना दिसले. (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.) व्हॉट्सॲप काळात ज्या प्रतिमा तयारझाल्या होत्या, त्या इन्स्टाग्राम काळातचक्काचूर होताना दिसत आहे. हेकाहींसाठी सुटकेचा तर काहींसाठी चिंतेचाविषय आहे. नवी पिढी व्हॉट्सॲपमध्ूनबाहेर पडून इन्स्टाग्राम काळात दाखलझाली. दोन्हीमध्ये गुणात्मक फरक आहे.
Source link
प्रियदर्शन यांचा कॉलम:नवी पिढी व्हॉट्सॲप युगातून इन्स्टाग्रामच्या युगात आली
