अंतराळ संशोधन क्षेत्रातून एक अत्यंत महत्त्वाची बातमी समोर येत आहे. शास्त्रज्ञांनी भूकंपाचा एक ‘सीक्रेट कोड’ डिकोड केला आहे. ‘इएसए’च्या ‘स्वार्म’ सॅटेलाईट डेटाच्या मदतीने आता मोठ्या भूकंपापूर्वी सुमारे 85 दिवस आधीच अंतराळातून धोक्याचे संकेत मिळू शकतात, ज्यामुळे लाखो निष्पाप लोकांचे प्राण वाचवणे भविष्यात शक्य होणार आहे. चला तर मग याविषयीची माहिती पुढे जाणून घेऊया.
भूकंपाच्या घटना वाढल्या
इंडोनेशियातील M7.7, कोलंबियामधील M7.4, जपानमधील M6.8 आणि मेक्सिकोमधील M7.3… जगाच्या वेगवेगळ्या भागांत नोंदवल्या गेलेल्या या अलीकडील शक्तिशाली भूकंपांनी संपूर्ण मानवी संस्कृतीला पुन्हा एकदा त्याच भीतीदायक प्रश्नासमोर आणून उभे केले आहे. नुकत्याच घडलेल्या काही दिवसांत जगाच्या विविध भागांत आलेल्या शक्तिशाली भूकंपांनी मोठा प्रभाव पाडला आहे. इंडोनेशियामध्ये 7.7 रिश्टर स्केल तीव्रतेचा उथळ सागरी भूकंप नोंदवला गेला, ज्याने मोठ्या प्रमाणावर सुनामीचा इशारा जारी करत किनारपट्टीच्या भागात घबराट पसरवली. दुसरीकडे, कोलंबियामध्ये आलेल्या 7.4 रिश्टर स्केल तीव्रतेच्या तीव्र झटक्यांमुळे डोंगराळ भागांत अनेक ठिकाणी भूस्खलन (डोंगर खचणे) झाले आणि इमारतींचे मोठे नुकसान झाले. मेक्सिकोमध्ये 7.3 रिश्टर स्केल तीव्रतेच्या भूकंपामुळे देशाच्या मध्य आणि दक्षिण भागात तीव्र हादरे बसले, ज्याचे धक्के थेट राजधानीपर्यंत जाणवले.
लोकांना सुरक्षितपणे बाहेर काढू शकेल
याशिवाय, जपानमध्ये 6.8 रिश्टर स्केल तीव्रतेचा भूकंप येताच सुरक्षा यंत्रणेअंतर्गत हाय-स्पीड रेल नेटवर्क (बुलेट ट्रेन) आपोआप थांबले आणि किनारपट्टीच्या शहरांमध्ये खबरदारीचा इशारा जारी करण्यात आला. पृथ्वीच्या या जीवघेण्या थरकापाची पूर्वसूचना आपल्याला कधीतरी मिळू शकेल का? एखादे शहर उद्ध्वस्त होण्यापूर्वी तिथल्या लोकांना सुरक्षितपणे बाहेर काढू शकेल, अशी कोणती अलार्म सिस्टीम (धोक्याचा इशारा देणारी प्रणाली) कधी तयार होऊ शकते का? याचविषयी आज आम्ही तुम्हाला सविस्तर माहिती देणार आहोत.
भूकंपाचा अचूक आणि वेळेत अंदाज लावणे
आधुनिक भूविज्ञान (Geophysics) हेच मानत आले आहे की, भूकंपाचा अचूक आणि वेळेत अंदाज लावणे जवळपास अशक्य आहे. जमिनीच्या खाली 10 ते 50 किलोमीटर खोलीवर असलेल्या फॉल्ट लाइन्सवर (भूगर्भातील भेगा किंवा कमकुवत पट्टे) कधी, कुठे आणि किती दबाव अचानक वाढून उद्रेक होईल, हे थेट पाहणे मानवाच्या क्षमतेबाहेर राहिले आहे.
मात्र, आता विज्ञान विश्वात एक मोठा बदल घडून आला आहे. पृथ्वीचे अंतर्गत रहस्य जाणून घेण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी आपली नजर जमिनीऐवजी आकाश आणि अंतराळाच्या अथांग खोलीकडे वळवली आहे.
नेमके संशोधन काय?
युरोपियन स्पेस एजन्सी (ESA) च्या ‘स्वार्म सॅटेलाईट्स’च्या (Swarm satellites) अथांग डेटासेट आणि प्रसिद्ध रिसर्च जर्नल ‘नेचर सायंटिफिक रिपोर्ट्स’मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका ऐतिहासिक अभ्यासक्रमाने संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधून घेतले आहे. या संशोधनाने हे सिद्ध केले आहे की, जेव्हा जमिनीच्या पोटात एखाद्या महाविनाशकारी भूकंपाची तयारी सुरू असते, तेव्हा त्याचे संकेत शेकडो किलोमीटर वर अंतराळात घिरट्या घालणाऱ्या सॅटेलाईटच्या सिग्नल्समध्ये नोंदवले जाऊ लागतात.
सॅटेलाईट सिग्नल्स प्राण वाचवू शकतील का?
पृथ्वीच्या टेक्टोनिक प्लेट्समध्ये (भूगर्भातील विवर्तनिक पट्ट्या) होणारी ही खळबळ अंतराळातील चुंबकीय क्षेत्र आणि आयनमंडलात (Ionosphere) कशा प्रकारे बिघाड निर्माण करते आणि हे सॅटेलाईट सिग्नल्स येणाऱ्या काळात लाखो लोकांचे प्राण वाचवू शकतील का? चला समजून घेऊया.
सॅटेलाईटला कसे कळेल?
जर फॉल्ट जमिनीच्या खाली 20 किमी असेल तर अंतराळापासून 400 ते 500 किमी उंचीवर फिरणाऱ्या सॅटेलाईटला त्याबद्दल कसे कळेल? या प्रश्नाचे उत्तर LAIC (लिथोस्फियर-ऍटमॉस्फियर-लोनोस्फीयर कपलिंग) नावाच्या क्रांतिकारक वैज्ञानिक सिद्धांतात आहे. सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, लिथोस्फियर, वातावरण आणि आयनोस्फियर एकमेकांपासून विभक्त नाहीत. हे तिघेही विद्युतीय, चुंबकीय आणि औष्णिकदृष्ट्या एकमेकांना जोडलेले आहेत.
LAIC ची त्रि-स्तरीय सिस्टिम
भूकवच (Lithosphere): जमिनीखालील विवर्तनिक पट्ट्यांवर (Tectonic Plates) प्रचंड दाब निर्माण झाल्यामुळे खडकांमध्ये सूक्ष्म भेगा पडतात, रासायनिक बंध तुटतात आणि धनात्मक इलेक्ट्रॉनिक प्रभार (P-holes) तयार होतात.
वातावरण (Atmosphere – 0 ते 100 किमी): हे पी-प्रभार भूपृष्ठावर येऊन हवेचे आयनीकरण करतात. तसेच भूगर्भातील भेगांमधून रेडॉन वायू उत्सर्जित होतो आणि तापमान-दाबातील बदलांमुळे वातावरणीय गुरुत्वाकर्षण लहरी वरच्या दिशेने प्रवास करतात.
आयनमंडल (Ionosphere – 100 ते 500 किमी): वातावरणातील हे विद्युत आणि औष्णिक असंतुलन थेट आयनमंडलात पोहोचते. यामुळे तेथील चुंबकीय क्षेत्र आणि इलेक्ट्रॉन घनतेमध्ये (Electron Density) असामान्य बदल होतात, जे अंतराळातील उपग्रह अचूकपणे टिपतात.
लेखकाबद्दलशुभम कुलकर्णीशुभम कुलकर्णी जवळपास 6 वर्षांपासून मराठी माध्यमांमध्ये काम करतोय. आकाशवाणी (छत्रपती संभाजीनगर) पासून माध्यम क्षेत्रात कामाला सुरुवात केली. एका मुखपत्रासह मुंबईतील नामांकित मराठी वृत्तवाहिन्यांमध्ये ‘बुलेटिन प्रोड्यूसर’ म्हणून जबाबदारी सांभाळली. शुभमला राजधानी दिल्लीतही बातमीवर संस्कार करण्याची संधी मिळाली. राजकारण, व्यापार-उद्योग, क्रीडा, तंत्रज्ञान, ऑटो या विषयावर लिहायला त्याला आवडतं. निसर्गाच्या सानिध्यात बसायला, फावल्या वेळेत चित्रपट, वेब सिरीज पाहाण्याचा शुभमचा छंद आहे.… आणखी वाचा