how to cook and eat potato or sweet potato in Diabetes Diet, is potato increase blood sugar levels and weight fast?; मधुमेहात बटाटा खावा की टाळावा? किती प्रमाणात आणि कसा खाल्ल्यास योग्य? बटाटा खाल्ल्याने वजन व रक्तातील साखर वाढते का

बटाटा आणि रताळे या दोन्ही पदार्थांमध्ये कार्बोहायड्रेट्स असतात, जे पचनाच्या वेळी ग्लुकोजमध्ये रूपांतरित होतात. रक्तातील साखर किती वाढेल हे बटाट्याचा प्रकार, शिजवण्याची पद्धत आणि प्रमाणावर अवलंबून असते. रताळ्यामध्ये बटाट्याच्या तुलनेत जास्त फायबर (Fiber) आणि कॅरोटीनॉईड्स (Carotenoids) यांसारखे पोषक घटक असतात, परंतु तेसुद्धा कार्बोहायड्रेट्सचाच एक स्त्रोत आहे. त्यामुळे मधुमेहाच्या रुग्णांनी रताळ्याला ‘साखर न वाढवणारा’ पदार्थ मानून त्याचे अमर्याद सेवन करू नये.

नाही, बहुतेक मधुमेहाच्या रुग्णांसाठी बटाटा मर्यादित प्रमाणात (Portion control) संतुलित आहाराचा भाग म्हणून खाणे सुरक्षित मानले जाते. समस्या कधी निर्माण होते?

• जेव्हा बटाट्याचे अतिप्रमाणात सेवन केले जाते किंवा तो फ्रेंच फ्राईज, चिप्स आणि प्रक्रिया केलेल्या स्नॅक्सच्या रूपात खाल्ला जातो.
• तळलेल्या पदार्थांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर फॅट, मीठ आणि कॅलरीज असतात, ज्यामुळे वजन वाढते आणि रक्तातील साखर वेगाने वाढते.
• बटाटा ‘चांगला’ की ‘वाईट’ असा विचार करण्याऐवजी, त्याचे प्रमाण आणि संपूर्ण जेवणाची रचना आपल्या रक्तातील साखरेच्या ध्येयानुसार आहे की नाही हे पाहणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

बटाटा खाताना प्रमाणावर नियंत्रण (Portion control) ठेवणे ही पहिली पायरी आहे. बटाट्याला जेवणाचा मुख्य भाग न बनवता, भाजी किंवा डाळीसोबत एक लहान भाग म्हणून त्याचा समावेश करावा.

• उकडलेला बटाटा निवडा : तळलेल्या बटाट्यापेक्षा उकडलेला किंवा वाफवलेला बटाटा खाणे हा नेहमी उत्तम पर्याय ठरतो.
• प्रथिनांसोबत खा : कार्बोहायड्रेट्ससोबत प्रथिने, फायबर आणि निरोगी फॅट्स (उदा. डाळ, भाज्या आणि दही) खाल्ल्यास पचन मंदावते आणि साखर एकदम वाढत नाही.
• शिजवून थंड करून खा : बटाटा शिजवून थंड केल्यास त्यात ‘रेझिस्टंट स्टार्च’ (Resistant Starch) तयार होतो, जो साखरेची पातळी वेगाने वाढू देत नाही (मात्र यामुळे अमर्याद बटाटा खाण्याची सूट मिळत नाही).
• हाय कॅलरी घटक टाळा : उकडलेल्या बटाट्यात जास्त बटर, क्रीम किंवा चीज घालणे टाळावे.
• तळलेले पदार्थ टाळा : बटाट्याचे वेफर्स, चिप्स आणि समोसे यांसारखे पदार्थ दैनंदिन आहारात समाविष्ट करू नयेत.

कधीतरी बटाटा खाल्ल्याने कोणाला लगेच मधुमेह होत नाही. मुख्य काळजी आहाराच्या एकूण पद्धतीबद्दल असणे गरजेचे आहे. जेव्हा बटाट्यापासून बनवलेले प्रक्रिया केलेले आणि तळलेले पदार्थ मोठ्या प्रमाणात नियमितपणे खाल्ले जातात, तेव्हा शरीरात जास्त कॅलरीज जातात. यामुळे वजन वाढणे आणि चयापचयाच्या (Metabolic) समस्या निर्माण होतात, ज्यामुळे टाइप-२ मधुमेह (Type 2 Diabetes) आणि हृदयरोग यांचा धोका मोठ्या प्रमाणावर वाढतो. त्यामुळे केवळ बटाटा जबाबदार नसून, तो कोणत्या रूपात आणि किती प्रमाणात खाल्ला जातो हे महत्त्वाचे आहे.

मधुमेहाच्या रुग्णांनी प्रत्येक कार्बोहायड्रेटयुक्त पदार्थाची भीती बाळगण्याची गरज नाही. एक शाश्वत आणि निरोगी मधुमेह आहार नेहमी विविधतेने नटलेला आणि पोषणाने परिपूर्ण असावा.

• वैयक्तिक फरक आणि नियंत्रण : प्रत्येक व्यक्तीच्या शरीराची साखरेला देणारी प्रतिक्रिया वेगळी असते. एका व्यक्तीला विशिष्ट प्रमाणात बटाटा खाल्ल्यानंतर साखर वाढलेली दिसू शकते, तर दुसऱ्या व्यक्तीवर त्याचा कमी परिणाम होऊ शकतो. म्हणूनच रक्तातील साखरेची नियमित तपासणी (Monitoring blood glucose) करणे, जेवणाचे प्रमाण समजून घेणे आणि डॉक्टरांच्या उपचारांचे पालन करणे हे कुठल्याही अन्नपदार्थाला आहारातून पूर्णपणे बाद करण्यापेक्षा अधिक फायदेशीर ठरते.