FDA Tukaram mundhe band Junk Food at school collage know side effects for Kids and Healthy Tiffin & Food Alternatives; मुलांसाठी जंक फूड किती घातक? अन्न आणि औषध प्रशासनाचे अधिकारी तुकाराम मुंडेंनी शाळा कॉलेजमधील जंक फूडवर घातली बंदी

जंक फूड कधीपासून मुलांसाठी “सुरक्षित” होते, यासाठी कोणतीही ठराविक वयोमर्यादा नाही. मात्र वयानुसार आहाराची काळजी घेणे आवश्यक आहे:

• 2 वर्षांपेक्षा कमी वयाची मुले: २ वर्षांखालील मुलांना अतिरिक्त साखर, गोड पेये किंवा प्रक्रिया केलेले स्नॅक्स अजिबात देऊ नयेत. या काळात शरीराच्या जलद विकासासाठी फक्त पोषक घटकांनी समृद्ध अन्न द्यावे.
• पूर्व-शालेय वयोगट (२ ते ५ वर्षे) : मेंदू आणि शरीराच्या विकासासाठी उच्च दर्जाची प्रथिने, चांगले फॅट्स, जीवनसत्त्वे व खनिजे आवश्यक असतात. पोषक आहाराऐवजी जंक फूड दिल्यास पोषक घटकांची कमतरता निर्माण होते.
• शाळकरी मुले (६ ते १२ वर्षे) : नियमित जंक फूड खाल्ल्याने लठ्ठपणा, दातांची कीड, एकाग्रतेचा अभाव, लवकर थकवा येणे आणि अभ्यासातील कामगिरी मंदावणे असे त्रास होतात.
• किशोरीवयीन मुले (१३ ते १८ वर्षे) : अनियंत्रित जंक फूडच्या सेवनाने भविष्यात लठ्ठपणा, मधुमेह, उच्च रक्तदाब (High BP), फॅटी लिव्हर आणि हृदयविकाराचा धोका वाढतो.

सतत जंक फूड आणि प्रक्रिया केलेले अन्न खाल्ल्याने लहान मुलांच्या आरोग्यावर खालील गंभीर परिणाम होतात:

• पचनसंस्थेचे विकार : वारंवार जंक फूड खाल्ल्याने अपचन, बद्धकोष्ठता आणि कमी रोगप्रतिकारशक्तीचा सामना करावा लागतो.
• पोषक मूल्यांची कमतरता : प्रक्रिया केलेल्या अन्नात कॅलरी जास्त असतात, पण लोह, कॅल्शियम, जस्त, फायबर आणि जीवनसत्त्वे यांसारखे आवश्यक घटक नसतात.
• मेटाबॉलिक आजार : अतिप्रमाणात साखर आणि थंड पेये घेतल्याने इन्सुलिन रेझिस्टन्स आणि लहान वयातच चयापचयाचे विकार उद्भवू शकतात.
• मानसिक आरोग्यावर परिणाम : जास्त प्रक्रिया केलेले अन्न खाल्ल्याने मुलांच्या स्वभावात चड-उतार होणे, ऊर्जेची पातळी अचानक कमी होणे आणि एकाग्रता (Attention Span) टिकून न राहणे अशा समस्या दिसतात.

मुलांना बाहेर घेऊन गेल्यावर तळलेले किंवा जंक फूड देण्याऐवजी खालील पौष्टिक पर्याय निवडावेत:

• भारतीय पारंपारिक स्नॅक्स : गव्हाच्या पावाचे व्हेजिटेबल सँडविच, इडली, डोसा, व्हेजिटेबल उत्तप्पा, व्हेजिटेबल पोहा, उपमा, उकडलेले मका आणि ताजे खोबऱ्याचे पाणी.
• प्रथिनेयुक्त पर्याय : ग्रिल्ड पनीर/चिकन सँडविच, मोड आलेले कडधान्य (Sprouts Chaat) आणि उकडलेली अंडी.
• हलके व चविष्ट स्नॅक्स : ताजी फळे, फ्रूट चाट, भाजलेले मखाने आणि फळांसोबत दही.
• रेस्टॉरंटमध्ये काय निवडावे : हॉटेलमध्ये खाताना तळलेल्या पदार्थांऐवजी ग्रिल्ड (Grilled), स्टीम्ड (Steamed) किंवा कमी तेलातील पदार्थ निवडावेत. थंड पेये आणि पॅक केलेल्या ज्यूसऐवजी पाणी, दूध किंवा ताज्या ताकाचा वापर करावा.

शाळेच्या टिफिनमध्ये कर्बोदके (Carbohydrates), प्रथिने, हेल्दी फॅट्स, फायबर आणि जीवनसत्त्वांचा योग्य समतोल असावा:

• मुख्य अन्न (Main Meal) : दह्यासोबत व्हेजिटेबल पराठे, पनीर किंवा चिकनचे चपाती रोल, डाळीसोबत व्हेजिटेबल पुलाव, सांबार इडली, बेसन चिल्ला, मुगाच्या डाळीचे धिरडे.
• स्नॅक्स आणि सॅलड : व्हेजिटेबल किंवा एग सँडविच, स्प्राउट्स सॅलड, उकडलेली अंडी, भाजलेले चणे आणि दही.
• पोषक घटक पूरक : रोजच्या आहारात रंगीबेरंगी फळे, मोसमी फळे आणि ॲलर्जी नसल्यास ड्रायफ्रूट्स (Nuts) द्यावेत.
• काय टाळावे : टिफिनमध्ये नियमितपणे चिप्स, चॉकलेट्स, क्रीम बिस्किटे, इन्स्टंट नूडल्स आणि गोड पेये देणे पूर्णपणे टाळावे.

मुलांच्या आहाराच्या सवयी घडवण्यात पालकांची भूमिका सर्वात महत्त्वाची असते:

• स्वतःचे उदाहरण ठेवा : मुले मोठ्यांचे अनुकरण करतात, त्यामुळे कुटुंबाने एकत्र बसून संतुलित आहार घेण्याची सवय लावावी.
• घरात जंक फूड कमी ठेवा : घरात जंक फूडचा साठा ठेवणे टाळावे आणि आरोग्यदायी स्नॅक्स उपलब्ध ठेवावेत.
• अति-बंधने नको, समतोल साधा : आवडीच्या पदार्थांवर पूर्णपणे बंदी घालण्याऐवजी मुलांना ‘प्रमाणशीर खाणे’ (Portion Control) आणि संयम शिकवावा.
  योग्य आहारासोबतच रोजचा व्यायाम/मैदानी खेळ आणि पुरेशी झोप मुलांच्या भविष्यातील निरोगी आयुष्याचा पाया रचते. यामुळे भविष्यात होणारा लठ्ठपणा आणि जीवनशैलीशी संबंधित आजारांचा धोका मोठ्या प्रमाणावर कमी होतो.