Ear Wax Cleaning Tips and remedies; Cotton Buds Side Effects & ENT Advice | कानातील मळ काढण्याची योग्य व सोपी पद्धत

वैद्यकीय भाषेत कानाच्या मळाला ‘सेरुमेन’ (Cerumen) म्हटले जाते. ही कानाच्या नलिकेतील ग्रंथींमधून निर्माण होणारी एक नैसर्गिक बाब आहे, ज्यामध्ये मृत त्वचा आणि वातावरणातील सूक्ष्म कणांचे मिश्रण असते. हा मळ कानासाठी एका सुरक्षा कवचासारखे काम करतो. तो कानाच्या आत धूळ, घाण, जिवाणू, बुरशी आणि इतर बाहेरील घटक जाण्यापासून रोखतो. तसेच, कानाच्या आतील नाजूक त्वचेला ओलसर ठेवून कोरडेपणा, खाज आणि जळजळ होण्यापासून वाचवतो.

अनेकांना हे ऐकून आश्चर्य वाटेल, पण मानवी कानामध्ये स्वतःला साफ करण्याची उपजत क्षमता असते. कानाच्या आतील त्वचा हळूहळू आतून बाहेरच्या दिशेने वाढत असते, ज्यामुळे जुना झालेला मळ आणि अडकलेली धूळ आपोआप बाहेर ढकलली जाते. आपण जेव्हा अन्न चावतो, बोलतो किंवा जबड्याची हालचाल करतो, तेव्हा या हालचालींमुळे मळ कानाच्या छिद्रापाशी येऊन सुकतो आणि स्वतःहून गळून पडतो. त्यामुळे निरोगी कानाला बाहेरून कोणत्याही प्रकारे साफ करण्याची अजिबात गरज नसते.

कानात कॉटन बड्स घालणे ही लोकांची सर्वात सामान्य आणि तितकीच चुकीची सवय आहे. कॉटन बड्समुळे केवळ सुरुवातीचा थोडासा मळ बाहेर येतो, पण उर्वरित बहुतांश मळ कानाच्या नलिकेत अधिक खोलवर ढकलला जातो (Wax Impaction). यामुळे मळाचा घट्ट गोळा तयार होऊन कान पूर्णपणे ब्लॉक होऊ शकतो. तसेच, केसांच्या पिन, चाव्या किंवा काड्या वापरल्यास कानाच्या आतील अत्यंत संवेदनशील त्वचेला जखम होऊ शकते, ज्यातून रक्तस्त्राव किंवा गंभीर इन्फेक्शन (संसर्ग) होण्याचा धोका वाढतो. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, या टोकदार वस्तू खोलवर गेल्याने कानाचा पडदा फाटण्याची (Perforated Eardrum) भीती असते.

कानाच्या सुरक्षेसाठी ईएनटी तज्ज्ञांचा एक गोल्डनरूल नेहमी लक्षात ठेवावा- “कानात तुमच्या कोपरापेक्षा लहान असलेली कोणतीही वस्तू घालू नका.” याचा सरळ अर्थ असा की कानाच्या नलिकेत काहीही घालू नका. अंघोळ करताना किंवा चेहरा धुताना कानाचा फक्त बाहेरील भाग (Outer Ear) एका मऊ कपड्याने हलक्या हाताने पुसून घ्यावा, बस एवढीच स्वच्छता कानासाठी पुरेशी असते.

काही व्यक्तींमध्ये नैसर्गिकरित्याच मळ जास्त प्रमाणात तयार होतो. तसेच, जे लोक सतत इयरफोन, हेडफोन किंवा हिअरिंग एड्स (श्रवणयंत्र) वापरतात, त्यांच्या कानात मळ जमा होण्याचे प्रमाण वाढू शकते. जर हा मळ जास्त प्रमाणात साचून खालील लक्षणे दिसत असतील, तर स्वतः घरगुती प्रयोग न करता ईएनटी (ENT) डॉक्टरांकडे जावे.

• ऐकण्याची क्षमता कमी होणे किंवा कान गच्च होणे.
• कानात सतत अस्वस्थता किंवा वेदना जाणवणे.
• कानात वेगवेगळ्या प्रकारचे आवाज येणे किंवा शिट्टी वाजणे (Tinnitus).
• चक्कर आल्यासारखे वाटणे.

वैद्यकीय तज्ज्ञ मायक्रो-सक्शन किंवा विशेष उपकरणांच्या साहाय्याने अतिशय सुरक्षितपणे हा मळ बाहेर काढतात. डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय बाजारात मिळणारे कोणतेही इयर ड्रॉप्स कानात टाकणे टाळावे. कानाचा मळ हा तुमचा शत्रू नसून, तो कानाचे रक्षण करणारा मित्र आहे. कानातील शेवटचा कण न् कण साफ करण्याच्या नादात आपण कानाच्या ऐकण्याच्या क्षमतेला आणि पडद्याला कायमचे नुकसान पोहोचवू शकतो.