आयुर्वेदानुसार वजन वाढणे म्हणजे ‘मेदोवृद्धी’ किंवा ‘स्थौल्य’ असून ते कफ दोष वाढणे आणि मंद पचनशक्तीमुळे होते. अपूर्ण पचनामुळे ‘आम’ तयार होऊन शरीरात चरबी साठते. योग्य आहार, दिनचर्या आणि आयुर्वेदिक उपायांनी वजन नैसर्गिकरित्या कमी करता येते. कोमट पाणी पिणे, त्रिफळा सेवन, उद्वर्तन, योग्य वेळेत जेवण आणि कपालभातीसारखे योग प्रकार यांचा मोठा फायदा होतो. तसेच आले, दालचिनी यांसारखे मसाले पचन सुधारतात. संयम आणि सातत्य ठेवल्यास शरीरातील चरबी कमी होऊन एकूण आरोग्य सुधारते.
आधुनिक शास्त्राप्रमाणे आयुर्वेद केवळ ‘कॅलरी’ मोजण्यावर विश्वास ठेवत नाही, तर ते अन्नाचे गुणधर्म आणि तुमच्या शरीराची प्रकृती (वात, पित्त, कफ) यांचा विचार करते. ‘जॉन्स हॉपकिन्स मेडिसिन च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, शरीरातील चयापचय क्रिया नैसर्गिकरित्या वेगवान करणे हाच चरबी कमी करण्याचा सर्वात शाश्वत मार्ग आहे. आयुर्वेदातील उपचारांमुळे केवळ वरवरची चरबी कमी होत नाही, तर शरीरातील अंतर्गत रक्तवाहिन्यांची शुद्धी होऊन हृदय आणि यकृताचे (Liver) आरोग्यही सुधारते.
उष्णोदक पान (कोमट पाण्याचे सेवन)
नॅशनल लायब्ररी ऑफ मेडिसिनवर प्रसिद्ध झालेल्या एका अहवालानुसार, आयुर्वेदात कोमट पाण्याला ‘दीपन’ आणि ‘पाचन’ मानले जाते.
पद्धत : दिवसभर थंड पाण्याऐवजी कोमट पाणी पिण्याची सवय लावा. सकाळी रिकाम्या पोटी 1 ग्लास कोमट पाण्यात अर्धे लिंबू आणि एक चमचा मध टाकून प्या.
परिणाम : हे मिश्रण शरीरातील ‘आम’ (टॉक्सिन्स) बाहेर काढते आणि चरबीच्या पेशींना तोडण्यास मदत करते.
उद्वर्तन (कोरड्या पावडरने मसाज)
ही एक अत्यंत प्रभावी बाह्य पद्धत आहे.
- पद्धत : त्रिफळा चूर्ण, कोळीजन किंवा नागरमोथा यांचे चूर्ण घेऊन ते कोरड्या स्वरूपात शरीरावर खालून वरच्या दिशेने (हृदयाकडे) जोरात चोळावे.
- फायदा : यामुळे त्वचेखालील चरबीचे थर उत्तेजित होतात, रक्ताभिसरण सुधारते आणि सेल्युलाईट (Cellulite) कमी होण्यास मदत होते.
त्रिफळा आणि लेखनीय औषधी
सेज जर्नलच्या एका रिपोर्टनुसार, काही औषधी वनस्पती शरीरातील चरबी ‘खरवडून’ काढण्याचे काम करतात.
- त्रिफळा : रात्री झोपताना 1 चमचा त्रिफळा चूर्ण कोमट पाण्यासोबत घेतल्याने पचनसंस्था स्वच्छ होते.
- गुग्गुल : ‘मेदोहर गुग्गुल’ ही आयुर्वेदिक वनस्पती शरीरातील कोलेस्ट्रॉल आणि जास्तीची चरबी कमी करण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. (हे वैद्यांच्या सल्ल्याने घ्यावे).
जेवणाच्या वेळा आणि ‘लघू’ आहार
आयुर्वेदानुसार जेवणाची वेळ तुमची चरबी ठरवते.
- दुपारचे जेवण : दुपारी १२ ते १ च्या दरम्यान दिवसातील सर्वात मोठे जेवण घ्या, कारण त्यावेळी सूर्य डोक्यावर असतो आणि शरीरातील पित्त (पचनशक्ती) सर्वोच्च असते.
- रात्रीचे जेवण : सूर्योस्ताच्या वेळी किंवा रात्री ८ च्या आत हलके जेवण करा. रात्रीचे जेवण जेवढे उशिरा आणि जड असेल, तेवढी चरबी जास्त वाढते.
आल्याचा आणि दालचिनीचा वापर
हे पदार्थ शरीरातील ‘अग्नी’ प्रज्वलित करतात.
- पद्धत : रोजच्या जेवणात आल्याचा वापर करा किंवा आल्याचा तुकडा सैंधव मिठासोबत जेवणाआधी खा. तसेच, दालचिनीचा चहा रक्तातील साखरेचे प्रमाण नियंत्रित ठेवतो, ज्यामुळे इन्सुलिन वाढून चरबी साठणे थांबते.
दिवास्वाप वर्ज्य (दिवसा झोपणे टाळा)
आयुर्वेद स्पष्टपणे सांगतो की, दिवसा झोपल्याने शरीरात ‘कफ’ आणि ‘मेद’ (चरबी) वाढतो.
- नियम : दुपारी झोपण्याऐवजी सक्रिय राहा. जर खूप थकवा असेल, तर बसल्या जागी थोडी विश्रांती घ्या, पण आडवे होऊन झोपू नका. या एका बदलामुळे पोटाची चरबी वेगाने कमी होऊ शकते.
योग आणि प्राणायाम (कपालभाती)
सेज जर्नलच्या अहवालानुसार, शारीरिक हालचालीशिवाय साठलेली चरबी खर्च होत नाही.
- कपालभाती : दररोज सकाळी १०-१५ मिनिटे कपालभाती प्राणायाम केल्याने पोटाच्या स्नायूंवर दाब येतो आणि पोटाची चरबी वितळण्यास मदत होते.
- सूर्यनमस्कार : हे शरीरातील सर्व चक्रांना सक्रिय करतात आणि सर्वांगीण वजन कमी करण्यासाठी सर्वोत्तम आहेत.
डायजेस्टिव्ह फायर वाढवा
आयुर्वेदानुसार, कमजोर पचनामुळे चयापचय अनियमित आणि मंद होतो. अन्नाचे ऊर्जेमध्ये योग्य रूपांतर होण्यासाठी मजबूत पचनशक्ती किंवा अग्नी आवश्यक आहे. अग्नी टिकवून ठेवण्यासाठी उष्ण, हलके आणि सहज पचणारे पदार्थ खा. अति खाणे टाळा आणि आपल्या आहारात आले, जिरे आणि काळी मिरी यांसारख्या मसाल्यांचा समावेश करा. दिवसभर कोमट पाणी प्यायल्याने पचन आणि शरीरातील विषारी द्रव्ये बाहेर टाकण्यास मदत होते.
लंघन करा
आयुर्वेदानुसार वजन कमी करण्यासाठी उपवास किंवा फास्टिंग हा सर्वोत्तम मार्ग आहे, म्हणजेच नियंत्रित उपवास करणे किंवा कॅलरीचे सेवन कमी करणे हा वजन कमी करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग आहे. तुम्ही कोणाच्यातरी मार्गदर्शनाखाली उपवास केला पाहिजे, कारण त्यामुळे शरीराला ऊर्जेसाठी साठवलेल्या चरबीचा वापर करण्यास आणि शरीरातील विषारी द्रव्ये बाहेर टाकण्यास मदत होते. अति उपवास करणे टाळा. त्याऐवजी, तज्ज्ञांच्या देखरेखीखाली मोजूनमापून आहार पद्धती, हलके जेवण आणि कधीतरी फास्टिंग यांचा अवलंब करा. आयुर्वेदिक पद्धतीचा अवलंब करताना संयम ठेवणे गरजेचे आहे. हे उपाय नैसर्गिक असल्याने त्यांचे कोणतेही दुष्परिणाम होत नाहीत. नैसर्गिक जीवनशैली आणि सकस आहार हेच लठ्ठपणावरचे कायमस्वरूपी उत्तर आहे.
लेखकाबद्दलप्रतीक्षा सुनील मोरे“लेखिकेची माहिती – प्रतीक्षा सुनील मोरे एक अनुभवी पत्रकार असून त्यांना मीडिया क्षेत्राचा तब्बल 8 वर्षांचा अनुभव आहे. त्यांनी एका वृत्त वाहिनीमधून आपल्या कारकिर्दीची सुरूवात केली जेथे एक पत्रकार म्हणून खऱ्या अर्थाने त्यांची जडणघडण झाली. प्रतीक्षा यांना लाइफस्टाईल विषयांमध्ये विशेष रस असून गेल्या 3 वर्षांपासून त्या या विभागासाठी काम करत आहेत.
लाईफस्टाइल पत्रकारीतेचा गाढा अभ्यास आणि त्यातील कौशल्य यामुळे त्यांनी या विषयातील एक जाणकार पत्रकार म्हणून ओळख कमावली आहे. लाईफस्टाईल विभागातील नवनवीन गोष्टी आपल्या वाचकांना समजेल अशा सहज सोप्प्या भाषेत पोहोचवण्यात त्यांचा खरा हातखंडा आहे. प्रतीक्षा यांच्याकडे असलेली गहन रिसर्च करण्याची क्षमता आणि वाचकांच्या आवडीचे विषय निवडण्याचे ज्ञान यामुळे त्या सातत्याने वाचकांपर्यंत परिपूर्ण गोष्टी पोहोचवण्यात यशस्वी ठरतात.
कामाव्यतिरिक्त प्रतीक्षा यांना स्वत:साठी लिहिण्याची, प्रवास करण्याची आणि वाचनाची खूप आवड आहे. लिखाणाबद्दल त्यांना जी आसक्ती आहे त्यामुळेच त्यांच्या हातून असे प्रभावशाली लेख लिहिले जातात जे वाचकांचे लक्ष तर वेधून घेतातच पण त्यांना नवनवीन विषयांची गोडी देखील लावतात. प्रवासाची आवड असल्याने त्या नेहमीच बाहेरील जगातील विविध संस्कृती आणि लाईफस्टाईल अनुभवत असतात आणि त्याचेच प्रतिबिंब त्यांच्या लिखाणात दिसून येते.”… आणखी वाचा
