श्रीलंकेचे माजी क्रिकेट कर्णधार अर्जुन रणतुंगा यांच्या वजनातील मोठ्या बदलामुळे बॅरिएट्रिक सर्जरी पुन्हा चर्चेत आली आहे. ही शस्त्रक्रिया नेमकी काय असते, कोणत्या व्यक्तींना तिची गरज भासते, BMI चे निकष काय आहेत, शस्त्रक्रियेनंतर किती वजन कमी होऊ शकते, कोणते आजार नियंत्रणात येतात आणि दीर्घकालीन यशासाठी कोणती जीवनशैली आवश्यक आहे, याबद्दल सविस्तर जाणून घ्या.
बॅरिएट्रिक सर्जरी म्हणजे काय आणि ती कोणासाठी आवश्यक आहे?
बॅरिएट्रिक सर्जरीमध्ये पोटाचा (Stomach) आकार लहान केला जातो आणि अन्नाचा पचनसंस्थेतील प्रवास बदलला जातो (उदा. स्लीव्ह गॅस्ट्रोक्टॉमी किंवा गॅस्ट्रिक बायपास). यामुळे अन्नाचे प्रमाण तर कमी होतेच, पण भूक आणि साखरेचे नियंत्रण करणाऱ्या संप्रेरकांमध्येही (Hormones) सकारात्मक बदल होतो.
- BMI चे निकष : ज्या व्यक्तींचा BMI 40 किंवा त्याहून अधिक आहे, त्यांना ही सर्जरी सुचवली जाते.
- इतर आजार असल्यास : जर BMI 35 किंवा त्याहून अधिक असेल आणि सोबत टाईप 2 मधुमेह, उच्च रक्तदाब (High BP), स्लीप ॲप्निया (निद्रानाश/घोरणे), फॅटी लिव्हर किंवा सांधेदुखी यांसारखे आजार असतील, तर ही शस्त्रक्रिया करण्याचा सल्ला दिला जातो. आशियाई लोकांमध्ये लठ्ठपणाचे आजार कमी BMI मध्येही दिसतात, त्यामुळे काही विशिष्ट रुग्णांमध्ये कमी BMI वरही सर्जरी केली जाऊ शकते.
शस्त्रक्रियेतील धोके आणि वजन कमी होण्याचे प्रमाण
- सुरक्षितता : लॅप्रोस्कोपिक आणि रोबोटिक तंत्रज्ञानामुळे ही शस्त्रक्रिया पोटविकारांच्या इतर सामान्य शस्त्रक्रियांसारखीच सुरक्षित झाली आहे. शस्त्रक्रियेपेक्षा उपचार न केलेला लठ्ठपणा हा जास्त धोकादायक असतो, ज्यामुळे हृदयरोग, स्ट्रोक आणि कर्करोगाचा धोका वाढतो.
- वजन कमी होणे : प्रत्येक व्यक्तीचे वजन कमी होण्याचे प्रमाण वेगळे असते. ते सुरुवातीचे वजन, वय, शारीरिक हालचाल आणि आहाराच्या सवयींवर अवलंबून असते. त्यामुळे स्वतःची तुलना इतरांच्या ट्रान्सफॉर्मेशनशी करू नये.
- वजन पुन्हा वाढू शकते का? : होय, जर शस्त्रक्रियेनंतर अयोग्य जीवनशैली स्वीकारली तर वजन पुन्हा वाढू शकते. ही सर्जरी जीवनशैली बदलण्यासाठी एक प्रभावी माध्यम आहे, कायमस्वरूपी चमत्कार नाही.
शस्त्रक्रियेनंतरचा आहार आणि जीवनशैलीतील बदल
शस्त्रक्रियेनंतर आहाराची सुरुवात द्रवपदार्थांपासून (Liquids) होऊन हळूहळू मऊ अन्न आणि नंतर संतुलित घट्ट अन्नाकडे केली जाते.
- आहाराचे नियम : आहाराचे छोटे भाग (Small Portions) घेणे, अन्न नीट चावून खाणे, प्रथिनांना (Protein) प्राधान्य देणे आणि पुरेसे पाणी पिणे आवश्यक आहे.
- काय टाळावे : गोड पेये आणि जास्त प्रक्रिया केलेले अन्न पूर्णपणे टाळावे. डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार जीवनसत्त्वे आणि खनिजांचे सप्लिमेंट्स दीर्घकाळ घ्यावे लागतात.
केवळ वजन कमी होणे नव्हे, तर ‘आरोग्यात सुधारणा’ हाच मुख्य उद्देश
बॅरिएट्रिक सर्जरीचे सर्वात मोठे यश म्हणजे व्यक्तीच्या संपूर्ण आरोग्यात होणारी सुधारणा.
- आजारांतून मुक्ती/नियंत्रण : या सर्जरीमुळे टाईप 2 मधुमेह पूर्णपणे बरा होऊ शकतो किंवा नियंत्रणात येतो. उच्च रक्तदाब, स्लीप ॲप्निया, फॅटी लिव्हर आणि सांधेदुखीमध्ये मोठी सुधारणा होते.
- महिलांचे आरोग्य : लठ्ठपणामुळे महिलांमध्ये होणारे संप्रेरकांचे असंतुलन (Hormonal disorders) सुधारून प्रजननक्षमता (Fertility) वाढण्यास मदत होते. वजनाच्या काट्यावरील आकड्यांपेक्षा या आजारांमधून मिळणारा दिलासा जीवनमान सुधारतो.
दीर्घकालीन यशाची गुरुकिल्ली आणि अंतिम ध्येय
- सांघिक प्रयत्न : या शस्त्रक्रियेचे यश डॉक्टर, आहारतज्ज्ञ, फिजिओथेरपिस्ट आणि रुग्ण यांच्या समन्वयावर अवलंबून असते. शस्त्रक्रियेनंतरचा पहिला वर्षभराचा काळ नवीन निरोगी सवयी लावण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असतो.
- अंतिम ध्येय : केवळ बारीक दिसणे हे याचे ध्येय नाही. लठ्ठपणाशी संबंधित आजारांचा त्रास कमी करणे, हालचाल सुलभ करणे, मानसिक आरोग्य सुधारणे आणि निरोगी आयुष्य जगणे हेच बॅरिएट्रिक सर्जरीचे खरे यश आहे.
सेलिब्रिटींचे मेकओव्हर हे प्रेरणेसाठी ठीक आहेत, परंतु लठ्ठपणा हा एक गंभीर आणि वैद्यकीय आजार आहे हे समजून घेतले पाहिजे. बॅरिएट्रिक सर्जरी हा कोणताही शॉर्टकट नसून, योग्य जीवनशैली आणि वैद्यकीय मार्गदर्शनासह आरोग्याला दीर्घायुष्य देणारा एक सिद्ध उपचार मार्ग आहे!
लेखकाबद्दलप्रतीक्षा सुनील मोरे“लेखिकेची माहिती – प्रतीक्षा सुनील मोरे एक अनुभवी पत्रकार असून त्यांना मीडिया क्षेत्राचा तब्बल 8 वर्षांचा अनुभव आहे. त्यांनी एका वृत्त वाहिनीमधून आपल्या कारकिर्दीची सुरूवात केली जेथे एक पत्रकार म्हणून खऱ्या अर्थाने त्यांची जडणघडण झाली. प्रतीक्षा यांना लाइफस्टाईल विषयांमध्ये विशेष रस असून गेल्या 3 वर्षांपासून त्या या विभागासाठी काम करत आहेत.
लाईफस्टाइल पत्रकारीतेचा गाढा अभ्यास आणि त्यातील कौशल्य यामुळे त्यांनी या विषयातील एक जाणकार पत्रकार म्हणून ओळख कमावली आहे. लाईफस्टाईल विभागातील नवनवीन गोष्टी आपल्या वाचकांना समजेल अशा सहज सोप्प्या भाषेत पोहोचवण्यात त्यांचा खरा हातखंडा आहे. प्रतीक्षा यांच्याकडे असलेली गहन रिसर्च करण्याची क्षमता आणि वाचकांच्या आवडीचे विषय निवडण्याचे ज्ञान यामुळे त्या सातत्याने वाचकांपर्यंत परिपूर्ण गोष्टी पोहोचवण्यात यशस्वी ठरतात.
कामाव्यतिरिक्त प्रतीक्षा यांना स्वत:साठी लिहिण्याची, प्रवास करण्याची आणि वाचनाची खूप आवड आहे. लिखाणाबद्दल त्यांना जी आसक्ती आहे त्यामुळेच त्यांच्या हातून असे प्रभावशाली लेख लिहिले जातात जे वाचकांचे लक्ष तर वेधून घेतातच पण त्यांना नवनवीन विषयांची गोडी देखील लावतात. प्रवासाची आवड असल्याने त्या नेहमीच बाहेरील जगातील विविध संस्कृती आणि लाईफस्टाईल अनुभवत असतात आणि त्याचेच प्रतिबिंब त्यांच्या लिखाणात दिसून येते.”… आणखी वाचा
