आपल्या आरोग्य जपण्याच्या प्रवासात आपण रोजच्या आहारात आणि दिनचर्येत अनेक छोटे-मोठे बदल करत असतो. परंतु, हे बदल करताना ते आपल्या शरीराला खरोखरच फायदा पोहोचवत आहेत की नकळतपणे हानी करत आहेत, हे तपासणे गरजेचे आहे. विविध वैद्यकीय संशोधनांमधून असे सिद्ध झाले आहे की, ज्या गोष्टी वरवर पाहता अत्यंत साध्या किंवा फायदेशीर वाटतात, त्या देखील योग्य पद्धत न वापरल्यास शरीराला त्रासदायक ठरू शकतात.
आज आपण अशाच एका अत्यंत महत्त्वाच्या आरोग्यविषयक विषयावर सविस्तर प्रकाश टाकणार आहोत, जो थेट तुमच्या रोजच्या आरोग्याशी आणि जीवनशैलीशी निगडीत आहे. शाळा सुटल्यानंतर मूल घरी आले की त्याला भूक लागते, अशा वेळी भूक शमवण्यासाठी अनेक घरांमध्ये मुलांना चहा आणि बिस्किटे दिली जातात. भारतातील बहुतांश कुटुंबांमध्ये ही एक अत्यंत सामान्य आणि निरुपद्रवी वाटणारी सवय आहे. परंतु, ही रोजची सवय मुलांच्या शारीरिक आणि मानसिक वाढीला संथ करू शकते.
चहाची सवय आणि पोषक तत्वांचा अभाव
बालपण हा मुलांच्या शारीरिक आणि मानसिक वाढीचा अत्यंत वेगवान काळ असतो. या काळात मजबूत हाडे, स्नायूंचा विकास, रोगप्रतिकारक शक्ती आणि मेंदूच्या कार्यासाठी शरीराला प्रथिने (Proteins), लोह (Iron), कॅल्शियम, जीवनसत्त्वे आणि निरोगी चरबीची (Healthy Fats) अत्यंत गरज असते. चहा आणि बिस्किटांमधून मुलांना हे आवश्यक पोषण अजिबात मिळत नाही. सर्वात मोठी चिंतेची बाब म्हणजे, लहान वयात लागलेली चहाची सवय पुढे जाऊन किशोरवयात आणि प्रौढावस्थेतही तशीच राहते, जी नंतर बदलणे पालकांसाठी आणि मुलांसाठी खूप कठीण होते.
चहामधील ‘टॅनिन्स’ (Tannins) आणि लोहाची कमतरता (अॅनिमिया)
चहामध्ये ‘टॅनिन्स’ नावाचे घटक असतात, जे शरीराला अन्नातून मिळणारे लोह (Iron) शोषून घेण्यापासून रोखतात. शरीरात ऑक्सिजन वाहून नेण्यासाठी आणि मेंदूच्या निरोगी विकासासाठी लोह अत्यंत आवश्यक आहे. भारतात आधीच मुलांमध्ये लोहाची कमतरता आणि अॅनिमिया (रक्तक्षय) चे प्रमाण जास्त आहे, अशात रोज चहा देण्याने ही समस्या अधिक गंभीर बनते. शरीरात लोह कमी झाल्यास मुलांना सतत थकवा जाणवणे, अभ्यासात लक्ष न लागणे, एकाग्रता कमी होणे आणि ऊर्जेची कमतरता भासणे अशा समस्या उद्भवतात, ज्याचा थेट परिणाम त्यांच्या शालेय कामगिरीवर होतो.
कॅफिनचा प्रभाव आणि मुलांच्या झोपेवर होणारे परिणाम
चहामध्ये ‘कॅफिन’ (Caffeine) चे प्रमाण कॉफीपेक्षा कमी असले, तरी लहान मुले कॅफिनच्या प्रभावाबाबत अत्यंत संवेदनशील असतात. रोज चहा पिल्यामुळे मुलांच्या झोपेचे चक्र (Sleep Patterns) बिघडू शकते आणि त्यांच्यात चिडचिड वाढू शकते. झोप ही मुलांची स्मरणशक्ती, शिकण्याची क्षमता आणि शारीरिक वाढ नियंत्रित करणारा सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे. अपुऱ्या आणि अस्वस्थ झोपेमुळे मुलांच्या मानसिक व संज्ञानात्मक (Cognitive) विकासाला मोठा खिळा बसू शकतो.
मैद्याची बिस्किटे, साखर आणि पचनसंस्थेचे नुकसान
बाजारात मिळणारी बहुतांश बिस्किटे ही मैदा (Refined Flour), अतिप्रमाणात साखर आणि प्रक्रिया केलेल्या चरबीपासून (Processed Fats) बनवली जातात. हे घटक केवळ तात्पुरती कॅलरी देतात, पण शरीराला कोणतेही पोषण देत नाहीत. याव्यतिरिक्त, बिस्किटे दीर्घकाळ टिकवण्यासाठी त्यात प्रिजर्व्हेटिव्ह्ज (Preservatives) आणि कृत्रिम चव आणणारे घटक मिसळलेले असतात. रोज बिस्किटे खाण्याने मुलांना गोड आणि पॅकेज्ड फूड खाण्याची सवय लागते, ज्यामुळे ते फळे, भाज्या आणि सकस अन्न खाण्यास नकार देतात. परिणामी, लहान वयातच दात सडणे, वजन अनियंत्रितपणे वाढणे आणि पोटाचे विकार सुरू होतात.
भूक मंदावणे आणि पालकांसाठी निरोगी आहाराचे पर्याय
चहा-बिस्किटांचे सेवन केल्याने मुलांची मुख्य जेवणाची (दुपारचे किंवा रात्रीचे जेवण) भूक पूर्णपणे मरते. भूक मंदावल्यामुळे मुले संतुलित आहारातून मिळणाऱ्या पोषक घटकांपासून वंचित राहतात. ही समस्या टाळण्यासाठी पालकांनी मुलांना चहा-बिस्किटांऐवजी घरचे आणि पौष्टिक पर्याय दिले पाहिजेत:
- ताजी फळे आणि भाज्या : काकडी किंवा गाजराचे तुकडे, सफरचंदाच्या फोडी किंवा कोणतीही हंगामी फळे मुलांना द्यावीत.
- पारंपारिक सुके स्नॅक्स : भाजलेले चणे, मखाना किंवा सुका मेवा हा उत्तम पर्याय आहे.
- दुग्धजन्य पदार्थ : चहाऐवजी मुलांना साधे दूध किंवा ताजे दही खाण्याची सवय लावावी.
लहान मुलांच्या रोजच्या दिनचर्येत चहाची अजिबात गरज नसते, त्यामुळे पालकांनी मुलांना चहा देण्याचे पूर्णपणे टाळले पाहिजे. आज आपण घेतलेले छोटे-छोटे योग्य निर्णय मुलांच्या भविष्यातील निरोगी आरोग्याचा पाया रचतात. पोषक नसलेले स्नॅक्स बदलून त्याऐवजी सकस घरगुती अन्न देणे, हे मुलांची रोगप्रतिकारक शक्ती आणि उत्तम वाढीसाठी पालकांनी उचललेले सर्वात महत्त्वाचे पाऊल ठरेल.
