3 आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ खोकला म्हणजे फुफ्फुसाचा कॅन्सर? कोणत्या अवयवांत पसरतो? या 9 लक्षणांवर ठेवा नजर, साफ फुफ्फुसांसाठी करा ‘हे’ 5 उपाय – persistent cough 3 weeks is sign of lung cancer know warning signs-symptoms of cancer risk for non smokers remedies for for keep lungs healthy

खालील लक्षणांपैकी कोणतेही एक लक्षण दिसणे म्हणजे फुफ्फुसाचा कर्करोग झालाच असा अर्थ होत नाही, कारण या लक्षणांमागे इतर सामान्य कारणेही असू शकतात. परंतु, जर ही लक्षणे दीर्घकाळ टिकून राहिली किंवा एकत्र दिसून आली, तर तपासणी करणे अत्यंत गरजेचे आहे:

• दीर्घकालीन खोकला : तीन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ टिकणारा किंवा सतत वाढत जाणारा खोकला.
• थुंकीतून रक्त येणे : खोकताना रक्ताचे बारीक धागे किंवा रक्त पडणे.
• छातीत वेदना : खोल श्वास घेताना, खोकताना किंवा हसताना छातीत होणाऱ्या वेदना वाढणे.
• श्वास घेण्यास त्रास : पूर्वी सहज होणाऱ्या दैनंदिन कामांमध्ये अचानक श्वास फुलणे किंवा दम लागणे.
• आवाजात बदल : दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ आवाज घोगरा होणे किंवा आवाजात बदल होणे.
• अकारण वजन आणि भूक कमी होणे : कोणतीही धडपड न करता अचानक वजन कमी होणे आणि भूक मंदावणे.
• पुन्हा पुन्हा होणारे इन्फेक्शन : ब्रॉन्कायटिस किंवा न्यूमोनियासारखे छातीचे संसर्ग वारंवार होणे (विशेषतः एकाच ठिकाणी).
• सततचा थकवा : पुरेशी झोप आणि विश्रांती घेऊनही न जाणारा तीव्र थकवा.
• घरघरणारा आवाज : कोणत्याही स्पष्ट कारणाशिवाय श्वास घेताना शिट्टीसारखा किंवा घरघर असा आवाज येणे.

धुम्रपान हा फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचा सर्वात मोठा धोका मानला जातो, परंतु हा आजार केवळ धुम्रपान करणाऱ्यांनाच होतो असा गैरसमज आहे. जगभरात फुफ्फुसाचा कर्करोग निदान झालेल्या दर ५ रुग्णांपैकी १ रुग्ण असा असतो ज्याने आयुष्यात कधीही धुम्रपान केलेले नसते.

• रेडॉन (Radon) वायू : हा एक रंगहीन आणि वासहीन रेडिओॲक्टिव्ह गॅस आहे जी इमारतींच्या आत नकळत साचते. याकडे बहुतांश लोकांचे दुर्लक्ष होते.
• पॅसिव्ह स्मोकिंग व प्रदूषण : दुसऱ्याच्या धुम्रपानाचा धूर, बाहेरील हवेचे प्रदूषण आणि PM2.5 सारखे सूक्ष्म कण.
• कामाच्या ठिकाणचे वातावरण : कामाच्या ठिकाणी ॲस्बेस्टॉस (Asbestos), सिलिका डस्ट, डिझेलचा धूर, आर्सेनिक किंवा विशिष्ट औद्योगिक रसायनांच्या संपर्कात दीर्घकाळ राहणे.
• अनुवांशिकता व रेडिएशन : कौटुंबिक इतिहास आणि छातीवर पूर्वी घेतलेली रेडिएशन थेरपी.
• अनुवांशिक बदल (Genetic Mutations) : धुम्रपान न करणाऱ्या रुग्णांमध्ये EGFR म्युटेशन्स आणि ALK रीअॅरेंजमेंट्ससारखे विशिष्ट अनुवांशिक बदल आढळतात, ज्यांचा उपचाराची पद्धत ठरवण्यात मोठा वाटा असतो.​

जेव्हा डॉक्टरांना फुफ्फुसाच्या कर्करोगाची शंका येते, तेव्हा खालील वैद्यकीय चाचण्यांद्वारे निदानाची प्रक्रिया पार पाडली जाते:

• चेस्ट सिटी स्कॅन (Chest CT Scan) : निदानाची सुरुवात सामान्यतः छातीच्या सिटी स्कॅनने होते.
• बायोप्सी (Biopsy) : कॅन्सरचे निदान निश्चित करण्यासाठी आणि कर्करोगाचा नेमका प्रकार कोणता आहे हे ओळखण्यासाठी बायोप्सी केली जाते.
• मॉलिक्युलर टेस्टिंग (Molecular Testing) : उपचारांची दिशा ठरवणाऱ्या अनुवांशिक बदलांचा शोध घेण्यासाठी ही चाचणी केली जाते.
• पीईटी-सिटी स्कॅन आणि ब्रेन इमेजिंग (PET-CT & Brain Imaging) : कर्करोग शरीरात इतरत्र पसरला आहे का आणि तो कितपत पसरला आहे, हे समजण्यासाठी या स्कॅनचा वापर केला जातो.

जेव्हा फुफ्फुसाचा कर्करोग शरीराच्या इतर अवयवांमध्ये पसरतो (Metastasis), तेव्हा प्रामुख्याने खालील भागांवर परिणाम होतो:

• हाडे (Bones) : हाडांमध्ये कर्करोग पसरल्यास सतत तीव्र वेदना होतात आणि हाडे फ्रॅक्चर होण्याचा धोका वाढतो.
• मेंदू (Brain): मेंदूत कर्करोग पसरल्यास डोकेदुखी, आक्षेप/फेपरे (Seizures), अशक्तपणा किंवा स्मरणशक्ती आणि व्यक्तिमत्त्वात बदल दिसून येतात.
• यकृत (Liver) : लिव्हरमध्ये प्रसार झाल्यास पोटात अस्वस्थता, थकवा किंवा कावीळ (Jaundice) होऊ शकते.
• ॲड्रिनल ग्रंथी (Adrenal Glands) : ॲड्रिनल ग्रंथींमध्ये कर्करोग पसरल्यास सहसा कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत, ते केवळ स्कॅनद्वारेच समजते.
• इतर अवयव : दुसरा फुफ्फुस आणि छातीबाहेरील लसिका ग्रंथी (Lymph nodes).

कॅन्सर पूर्णपणे रोखणे नेहमी शक्य नसले तरी खालील गोष्टींमुळे धोका मोठ्या प्रमाणावर कमी करता येतो.

• तंबाखूचे सेवन पूर्णपणे टाळा : कोणत्याही स्वरूपातील तंबाखू बंद करणे हा सर्वात महत्त्वाचा उपाय आहे. कोणत्याही वयात धुम्रपान सोडल्यास शरीराला त्याचे सकारात्मक फायदे लवकरच मिळू लागतात.
• संरक्षक साधनांचा वापर : कामाच्या ठिकाणी घातक रसायने किंवा धुळीचा संपर्क येत असल्यास योग्य पीपीई/मास्कचा वापर करा.
• घरातील हवा स्वच्छ ठेवा : स्वयंपाकाचा धूर कमी करणे, घरातील व्हेंटिलेशन उत्तम ठेवणे आणि आवश्यक असल्यास रेडॉन वायूची तपासणी करणे.
• आरोग्यदायी सवयी: नियमित शारीरिकदृष्ट्या सक्रिय राहणे, चांगला आहार घेणे आणि फ्लू तसेच न्यूमोनियाच्या लसी वेळेवर घेणे.
• लो-डोस सिटी स्कॅन (Low-Dose CT Screening) : दीर्घकाळ जास्त प्रमाणात धुम्रपान करणाऱ्या व्यक्तींसाठी ‘लो-डोस सिटी स्कॅन’द्वारे एकही लक्षण दिसण्यापूर्वीच कर्करोगाचे सुरुवातीच्या टप्प्यात निदान केले जाऊ शकते. या चाचणीसाठी आपण पात्र आहात का, याबद्दल डॉक्टरांशी चर्चा करावी.

सामान्य खोकला हा एक साधा खोकला असू शकतो, परंतु जर तो तीन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ टिकून राहत असेल आणि सोबत इतर लक्षणे दिसत असतील, तर वेळ न घालवता त्वरित डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणेच योग्य!