खगोलशास्त्रातील एका अत्यंत दुर्मिळ शोधामध्ये शास्त्रज्ञांनी अंतराळात मुक्तपणे भटकणाऱ्या एका महाकाय कृष्णविवराचा (Supermassive Black Hole) शोध लावला आहे. आपल्या आकाशगंगेच्या केंद्रापासून तब्बल 30,000 प्रकाशवर्ष दूर असलेल्या या सुप्त ब्लॅक होलने एका ताऱ्याचा शिकार केल्यानंतर निर्माण झालेल्या प्रकाशझोतामुळे त्याचे अस्तित्व समोर आले आहे. चला तर मग याविषयीची माहिती जाणून घेऊया.
खगोलशास्त्राच्या इतिहासात आजवर असा समज होता की, विश्वातील प्रत्येक आकाशगंगेच्या (Galaxy) अगदी केंद्रस्थानी एक महाकाय आणि शक्तिशाली ‘ब्लॅक होल’ (कृष्णविवर) स्थिर असते. मात्र, आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्रज्ञांनी ऑगस्ट 2026 मध्ये या सिद्धांताला पूर्णपणे छेद देणारा एक अत्यंत धक्कादायक शोध लावला आहे. अंतराळात मुक्तपणे भटकणाऱ्या एका मृतप्राय आणि सुप्त महाकाय ब्लॅक होलचा शोध शास्त्रज्ञांना लागला असून, तो त्याच्या आकाशगंगेच्या मुख्य केंद्रापासून तब्बल 30,000 प्रकाशवर्ष दूर एका कोपऱ्यात लपून बसला आहे. (REF.)
ताऱ्याच्या हिंसक मृत्यूने उघड केले रहस्य
हा भटकणारा ब्लॅक होल कित्येक प्रकाशवर्षांपासून पूर्णपणे सुप्त अवस्थेत होता. तो कोणत्याही वायूचे किंवा ऊर्जेचे ग्रहण करत नसल्यामुळे अंतराळातील अंधारात तो पूर्णपणे अदृश्य होता. मात्र, नुकताच अंतराळातील एक दुर्दैवी तारा या ब्लॅक होलच्या अत्यंत जवळून प्रवास करत होता. या ब्लॅक होलच्या प्रचंड गुरुत्वाकर्षण शक्तीने त्या ताऱ्याला स्वतःकडे खेचले आणि त्याचे अक्षरशः लचके तोडत त्याचे तुकडे केले. विज्ञानाच्या भाषेत या अत्यंत हिंसक घटनेला ‘टायडल डिस्ट्रप्शन इव्हेंट’ (Tidal Disruption Event – TDE) असे म्हटले जाते.
या ताऱ्याचा मृत्यू होत असताना त्यातून प्रचंड प्रमाणात क्ष-किरण (X-rays) आणि एक अत्यंत शक्तिशाली प्रकाशझोत अंतराळात उत्सर्जित झाला. हा प्रकाश जेव्हा पृथ्वीवरील प्रगत टेलिस्कोपच्या कक्षेत आला, तेव्हा शास्त्रज्ञांना गॅलेक्सीच्या केंद्रापासून दूर असलेल्या या अदृश्य राक्षसाच्या अस्तित्वाची अचूक माहिती मिळाली.
खगोलशास्त्राचा इतिहास बदलणारा शोध
‘द ॲस्ट्रोफिजिकल जर्नल लेटर्स’ या नामांकित वैज्ञानिक मासिकात प्रसिद्ध झालेल्या रिपोर्टनुसार, हा शोध अंतराळातील गॅलेक्सीच्या निर्मितीचा इतिहास समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरणार आहे. या अभ्यासाच्या सह-लेखिका आणि युनिव्हर्सिटी ऑफ मॅरीलँडच्या (UMD) अॅस्ट्रोनॉमी विभागाच्या प्राध्यापिका सुवी गेझारी यांनी स्पष्ट केले की, “हा एक अभूतपूर्व निकाल आहे. आजवर आम्ही असा गृहीत धरून चालत होतो की सुपरमॅसिव्ह ब्लॅक होल फक्त गॅलेक्सीच्या केंद्रस्थानीच राहतात. मात्र, या शोधामुळे हे सिद्ध होते की अंतराळात असे अनेक अदृश्य ‘भटके राक्षस’ अस्तित्वात असू शकतात आणि गॅलेक्सीज एकमेकांमध्ये कशा विलीन होतात, हे समजण्यास यामुळे मदत होईल”. (REF.)
प्रगत AI तंत्रज्ञानाची मिळाली साथ
या अत्यंत अंधाऱ्या आणि गुंतागुंतीच्या डेटावर प्रक्रिया करण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी अलिकडच्या काळातील प्रगत स्पेस टेलिस्कोप आणि ‘आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स’ (AI) आधारित डेटा प्रोसेसिंग अल्गोरिदमचा वापर केला आहे. एआयच्या अचूक विश्लेषणाने ताऱ्याच्या विनाशाची वेळ आणि ब्लॅक होलचे अचूक वजन मोजणे मानवाला शक्य केले आहे.
हा शोध केवळ एका कृष्णविवरापुरता मर्यादित नसून, भविष्यात अंतराळातील अनेक लपलेली रहस्ये उलगडण्यासाठी विज्ञानाला एक नवीन दिशा देणारा ठरेल यात शंका नाही.
लेखकाबद्दलशुभम कुलकर्णीशुभम कुलकर्णी जवळपास 6 वर्षांपासून मराठी माध्यमांमध्ये काम करतोय. आकाशवाणी (छत्रपती संभाजीनगर) पासून माध्यम क्षेत्रात कामाला सुरुवात केली. एका मुखपत्रासह मुंबईतील नामांकित मराठी वृत्तवाहिन्यांमध्ये ‘बुलेटिन प्रोड्यूसर’ म्हणून जबाबदारी सांभाळली. शुभमला राजधानी दिल्लीतही बातमीवर संस्कार करण्याची संधी मिळाली. राजकारण, व्यापार-उद्योग, क्रीडा, तंत्रज्ञान, ऑटो या विषयावर लिहायला त्याला आवडतं. निसर्गाच्या सानिध्यात बसायला, फावल्या वेळेत चित्रपट, वेब सिरीज पाहाण्याचा शुभमचा छंद आहे.… आणखी वाचा