Recurrent UTI or Urinary tract infection in Women Causes, Symptoms, signs & Prevention tips; महिलांना वारंवार UTI का होतो? मूत्रमार्गाचे इनफेक्शन दूर करण्यासाठी उपाय

महिलांच्या शरीराची नैसर्गिक रचना पुरुषी रचनेपेक्षा वेगळी असल्यामुळे त्यांना यूटीआयचा धोका जास्त असतो. महिलांची मूत्रवाहिनी (Urethra) लांबीने खूप लहान असते आणि ती गुदद्वाराच्या अगदी जवळ असते, ज्यामुळे हानिकारक बॅक्टेरिया सहजपणे मूत्राशयापर्यंत पोहोचतात.

संसर्गाची मुख्य लक्षणे :

• मूत्राशयाच्या संसर्गामुळे लघवी करताना जळजळ होणे
• वारंवार लघवीची भावना होणे
• पोटाच्या खालच्या भागात अस्वस्थता जाणवणे
• लघवी गढूळ किंवा उग्र वासाची येणे
• काही वेळा लघवीतून रक्त पडणे अशी लक्षणे दिसतात. जर हा संसर्ग मूत्रपिंडापर्यंत पोहोचला, तर ताप येणे, थंडी वाजणे, पाठ आणि पोटात तीव्र वेदना होणे आणि भूक मंदावणे असा गंभीर त्रास होतो. अशा स्थितीत रुग्णाला तातडीने रुग्णालयात दाखल करावे लागू शकते.

वैद्यकीय विज्ञानानुसार, जर एखाद्या महिलेला ६ महिन्यांत दोन किंवा अधिक वेळा आणि वर्षभरात तीन किंवा अधिक वेळा हा संसर्ग झाला, तर त्याला ‘रिकरंट यूटीआय’ (Recurrent UTI) म्हटले जाते. हा त्रास पूर्वीचा संसर्ग तीव्र असल्यामुळे होत नाही, तर टाळूच्या भागातील परिस्थिती बॅक्टेरियाच्या वाढीसाठी अनुकूल असल्यामुळे होतो. याची मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

• मूत्रमार्गाच्या भोवती बॅक्टेरियाची वसाहत कायम राहणे.
• योनीमार्गातील चांगल्या जिवाणूंची (Lactobacillus) संख्या कमी होऊन तिथला मायक्रोबायोम बिघडणे.
• मासिक पाळी बंद होण्याच्या काळात (Menopause) होणारे हार्मोन्समधील बदल.
• अनियंत्रित मधुमेह (Diabetes), किडनी स्टोन किंवा मूत्राशयातील अडथळा.
• डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय स्वतःच्या मनाने किंवा युरिन कल्चर चाचणी न करता वारंवार अँटीबायोटिक्स घेण्यामुळे बॅक्टेरिया अधिक शक्तिशाली बनतात, ज्यामुळे पुढील उपचारांना ते दाद देत नाहीत.

महिला काही साध्या आणि सोप्या सवयींचा अंगीकार करून यूटीआयचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करू शकतात:

• भरपूर पाणी पिणे : दिवसातून पुरेसे पाणी पिणे हा या आजाराला रोखण्याचा सर्वात सोपा आणि प्रभावी मार्ग आहे, ज्यामुळे मूत्रमार्गातील बॅक्टेरिया लघवीवाटे बाहेर फेकले जातात.
• लघवी रोखून न ठेवणे : लघवी दीर्घकाळ रोखून ठेवू नका आणि प्रत्येक वेळी लघवी करताना मूत्राशय पूर्णपणे रिकामे होईपर्यंत थांबा. सार्वजनिक स्वच्छतागृहांचा वापर करताना संसर्ग वाढू शकतो, त्यामुळे काळजी घ्या.
• वैयक्तिक स्वच्छता आणि कपडे : लैंगिक संसर्ग टाळण्यासाठी संभोगानंतर लघवी करण्याची सवय ठेवा. सुगंधी किंवा केमिकल असलेल्या हायजीन प्रॉडक्ट्सचा वापर टाळा, कारण ते नैसर्गिक जिवाणू नष्ट करतात. नेहमी सैल आणि हवा खेळती राहणारे सुती अंतर्वस्त्र वापरा आणि आहारात भरपूर फायबर व द्रव पदार्थांचा समावेश करा.

वारंवार होणाऱ्या यूटीआयच्या व्यवस्थापनात काही विशिष्ट सप्लिमेंट्स आणि औषधोपचार उपयुक्त ठरतात. ‘डी-मॅनोस’ (D-mannose) आणि ‘क्रॅनबेरी’ (Cranberry) सप्लिमेंट्स हानिकारक बॅक्टेरियांना मूत्राशयाच्या भिंतीला चिकटण्यापासून रोखतात, ज्यामुळे संसर्ग वारंवार उलटत नाही. विशेषतः मेनोपॉजनंतर (मासिक पाळी बंद झाल्यावर) ज्या महिलांना लघवी पूर्णपणे साफ न होण्याची तक्रार असते, त्यांना मूत्राशय व्यवस्थित रिकामे करण्यास मदत करणारी औषधे दिली जातात. तसेच, पोस्ट-मेनोपॉझल महिलांमध्ये वारंवार होणारा संसर्ग रोखण्यासाठी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने ‘व्हजायनल इस्ट्रोजेन थेरपी’ अत्यंत फायदेशीर ठरू शकते.

आपल्या शरीरात ‘लॅक्टोबॅसिलस’ नावाचे चांगले जिवाणू योनीमार्गातील आम्लयुक्त पर्यावरण राखतात, ज्यामुळे ई-कोलाय सारखे आजार पसरवणारे बॅक्टेरिया तिथे वाढू शकत नाहीत. ‘प्रोबायोटिक्स’ हे या चांगल्या जिवाणूंची संख्या वाढवण्याचे काम करतात. संशोधनानुसार, ‘लॅक्टोबॅसिलस रुटेरी RC-14’ आणि ‘लॅक्टोबॅसिलस रॅम्नोसस GR-1’ या प्रजाती यूटीआय रोखण्यात प्रभावी ठरल्या आहेत. परंतु, लक्षात ठेवा की प्रोबायोटिक्स हे अँटीबायोटिक्सला पर्याय नाहीत; जेव्हा शरीरात सक्रिय संसर्ग असतो, तेव्हा मूळ उपचारांसाठी अँटीबायोटिक्सच घ्यावे लागतात. संसर्गाचे मूळ कारण शोधण्यासाठी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने सोनोग्राफी किंवा सीटी स्कॅन यांसारख्या चाचण्या आणि युरिन रूटीन व युरिन कल्चर चाचणी करणे आवश्यक आहे.

यूटीआयच्या लक्षणांकडे सुरुवातीच्या टप्प्यात दुर्लक्ष केल्यास संसर्ग वाढून किडनी खराब होण्यासारखे गंभीर धोके निर्माण होऊ शकतात. जर तुम्हाला वारंवार हा त्रास होत असेल, तर स्वतःच्या मनाने औषधे गोळ्या न घेता त्वरित युरोलॉजिस्ट आणि गायनॅकॉलॉजिस्टचा सल्ला घ्या.