कृषी क्षेत्रात एक क्रांतिकारी तंत्रज्ञान आले असून वैज्ञानिकांनी वनस्पतींसाठी ‘स्मार्टवॉच’सारखे वेअरेबल सेन्सर्स विकसित केले आहेत. हे सेन्सर्स झाडांना होणारे आजार, पाण्याचा दुष्काळ आणि पोषक तत्वांची कमतरता यांची लक्षणे दिसण्याच्या काही दिवस आधीच ओळखतील. यामुळे शेतकऱ्यांना पिकांचे नुकसान होण्यापूर्वीच योग्य उपाययोजना करणे सोपे होणार आहे. चला तर मग याविषयीची माहिती जाणून घेऊया.
ज्याप्रमाणे आजच्या काळात आपण आपल्या आरोग्याची स्थिती जाणून घेण्यासाठी आपल्या हातात स्मार्टवॉच घालतो, जी रक्तातील ऑक्सिजनपासून हृदय गतीपर्यंत सर्व काही सांगते, त्याचप्रमाणे आता शेतात उभ्या असलेल्या वनस्पतीही स्मार्टवॉच घालतील.
शास्त्रज्ञांनी एक चमत्कारी तंत्र विकसित केले आहे, ज्यामध्ये वनस्पतींच्या पानांना टॅटूसारखा एक छोटा सेन्सर जोडला जाईल आणि खोडाला एक खास पट्टी बांधली जाईल. हा सेन्सर मानवी डोळ्यांना दिसण्यापूर्वी अनेक दिवस आधी शेतकऱ्याच्या मोबाईलवर पीक आजारी आहे, वाळत आहे किंवा पोषक तत्वांची कमतरता आहे याची माहिती पाठवेल. सर्वात गंमत म्हणजे हा सेन्सर चालवण्यासाठी बॅटरीची गरज नाही. चला तर मग जाणून घेऊया शेतीत बदल घडवून आणणाऱ्या या अनोख्या गॅझेटबद्दल..
वनस्पतींच्या घामापासून वीज मिळेल
ब्रिटनमधील शास्त्रज्ञ आणि टफ्ट्स विद्यापीठातील संशोधकांनी ‘एसीएस अप्लाइड मटेरियल्स अँड इंटरफेस’ या जर्नलमध्ये हे तंत्र प्रकाशित केले आहे. या घालण्यायोग्य प्रणालीचे सर्वात मोठे फीचर्स म्हणजे यासाठी कोणत्याही बाह्य बॅटरी किंवा उर्जा स्त्रोताची आवश्यकता नाही.
पानांमधून वाहणारा ओलावा म्हणजे रोपांच्या घामातून काही मायक्रोवॅट वीजनिर्मिती केली जाते. त्यासाठी शास्त्रज्ञांनी व्हॅनेडियम पेंटोक्साइड स्फटिक आणि ग्रॅफिनचे थर वापरून एक अतिशय सूक्ष्म संवेदक तयार केला आहे जो टॅटूप्रमाणे पानावर चिकटतो.
जपानी कलेपासून बनवलेला स्टेम बँड
पानांच्या व्यतिरिक्त झाडाच्या खोडावर एक ताणलेला पट्टा बांधला जातो. याचे डिझाइन जपानी पेपर कटिंग आर्ट ‘किरिगामी’ पासून प्रेरित आहे. हा पट्टा झाडाच्या वाढीबरोबर पसरतो जेणेकरून झाडाला कोणतीही हानी होणार नाही. या बँडमध्ये एक विशेष प्रकारचे आयन कंडक्टिंग जेल आहे जे वनस्पतीच्या स्टेमचा व्यास मोजते. जेव्हा वनस्पती निरोगी असते तेव्हा देठ वाढते आणि ताणतणावात असताना देठ संकुचित होते, जे हा सेन्सर त्वरित पकडतो.
सॅटेलाईट आणि ड्रोनपेक्षा अधिक अचूक
आतापर्यंत शेतकरी पिकांवर लक्ष ठेवण्यासाठी ड्रोन किंवा सॅटेलाइट इमेजरीचा वापर करत आहेत. परंतु ही तंत्रे केवळ वरवर किंवा नुकसान झाल्यानंतरच माहिती प्रदान करण्यास सक्षम आहेत. याउलट, ही नवीन वनस्पती घालण्यायोग्य रिअल-टाइममध्ये प्लांटच्या आत सुरू असलेल्या हालचालींचा थेट मागोवा घेते. हे शेतकऱ्याला वनस्पतीच्या दृष्टीकोनातून थेट काय हवे आहे हे सांगते.
प्रयोगशाळेतील चाचण्यांमध्ये मोठे यश
प्रयोगशाळेत शिमला मिरचीच्या वनस्पतींवर केलेल्या चाचणीदरम्यान, या सेन्सरने आश्चर्यकारक कामगिरी केली. या संवेदकाने पाण्याची कमतरता असलेल्या वनस्पती आणि मातीत जास्त मीठ असलेली झाडे यांच्यातील अचूक फरक ओळखला. निरोगी वनस्पतींमध्ये ओलावा शोषून घेणे आणि सोडण्याचे चक्र सामान्य होते, तर ताणतणावग्रस्त वनस्पतींमध्ये त्वरित बदल नोंदवले गेले. हा सेन्सर जोरदार वारा आणि खराब हवामानाचा सहज सामना करू शकतो.
वायरलेस नेटवर्कमधून थेट शेतकऱ्यापर्यंत डेटा
संशोधन कार्यसंघ आता वायरलेस कम्युनिकेशन प्लॅटफॉर्मवर काम करत आहे ज्यामुळे हा डेटा ब्लूटूथ किंवा लाँग-रेंज (LoRa) नेटवर्कद्वारे थेट शेतकर् याच्या स्मार्टफोनपर्यंत पोहोचू शकतो. भविष्यात हे तंत्र अधिक प्रगत केले जाईल जेणेकरून ते वनस्पती हार्मोन्स आणि फळांच्या विकासाबद्दल माहिती देऊ शकेल. या तंत्रज्ञानाच्या आगमनानंतर जगभरातील शेतकऱ्यांना पिकांच्या वाया जाण्यापासून मोठा दिलासा मिळणार आहे.
लेखकाबद्दलशुभम कुलकर्णीशुभम कुलकर्णी जवळपास 6 वर्षांपासून मराठी माध्यमांमध्ये काम करतोय. आकाशवाणी (छत्रपती संभाजीनगर) पासून माध्यम क्षेत्रात कामाला सुरुवात केली. एका मुखपत्रासह मुंबईतील नामांकित मराठी वृत्तवाहिन्यांमध्ये ‘बुलेटिन प्रोड्यूसर’ म्हणून जबाबदारी सांभाळली. शुभमला राजधानी दिल्लीतही बातमीवर संस्कार करण्याची संधी मिळाली. राजकारण, व्यापार-उद्योग, क्रीडा, तंत्रज्ञान, ऑटो या विषयावर लिहायला त्याला आवडतं. निसर्गाच्या सानिध्यात बसायला, फावल्या वेळेत चित्रपट, वेब सिरीज पाहाण्याचा शुभमचा छंद आहे.… आणखी वाचा
