या महिन्याच्या 12 तारखेला म्हणजेच 12 ऑगस्ट रोजी एक अत्यंत आगळेवेगळे आणि दुर्मिळ पूर्ण सूर्यग्रहण पाहायला मिळणार आहे, ज्याला शास्त्रज्ञ ‘बॅकवर्ड सोलर एक्लिप्स’ (उलटे ग्रहण) म्हणत आहेत. सामान्य ग्रहणांच्या तुलनेत हे ग्रहण नकाशावर पूर्णपणे उलट्या दिशेने सरकताना दिसेल. खगोलशास्त्र आणि विज्ञानप्रेमींसाठी ही एक अतिशय कुतूहल निर्माण करणारी घटना ठरणार आहे. चला तर मग याविषयी ‘सायन्स अँगल’ने जाणून घेऊया.
12 ऑगस्ट 2026 रोजी जगातील अनेक भागांमध्ये एक अत्यंत दुर्मिळ आणि ऐतिहासिक पूर्ण सूर्यग्रहण पाहायला मिळणार आहे. युरोपमध्ये 1999 नंतर पहिल्यांदाच असे पूर्ण सूर्यग्रहण होत असल्याने खगोलप्रेमींमध्ये कमालीची उत्सुकता आहे. मात्र, या ग्रहणाची सर्वात मोठी चर्चा याच्या ‘बॅकवर्ड’ म्हणजेच उलट्या मार्गामुळे होतआहे. नकाशावर हे ग्रहण नेहमीच्या विरुद्ध दिशेने जाताना का दिसेल, यामागील गुंतागुंतीचे विज्ञान जागतिक खगोलशास्त्रज्ञांनी स्पष्ट केले आहे. (REF.)
‘उलटे ग्रहण’ म्हणजे काय?
सामान्यतः पृथ्वीवरील सूर्यग्रहणाचा मार्ग पश्चिमेकडून पूर्वेकडे सरकतो. मात्र, 12 ऑगस्ट रोजी लागणाऱ्या या ग्रहणादरम्यान चंद्राची गडद सावली पृथ्वीच्या सपाट नकाशावर एका मोठ्या वक्राकार मार्गाने फिरताना दिसेल. ग्रहण आर्क्टिक (उत्तर ध्रुव) क्षेत्रावरून प्रवास करणार आहे. जेव्हा चंद्राची सावली पृथ्वीच्या उत्तर ध्रुवाच्या अगदी जवळून जाते, तेव्हा चंद्राचा फिरण्याचा वेग आणि पृथ्वीचा स्वतःभोवती फिरण्याचा वेग यांच्यामध्ये एक वेगळी भौमितिक स्थिती निर्माण होते. या विशिष्ट स्थितीमुळे, प्रवासाच्या पहिल्या भागात चंद्राच्या सावलीचा पूर्वेकडील वेग आणि पृथ्वीच्या फिरण्याचा वेग एकमेकांना ‘कॅन्सल’ (प्रभावीपणे निकामी) करतात. परिणामी, सपाट नकाशावर पाहिल्यास ही सावली काही काळ उलट्या दिशेने म्हणजेच पूर्वेकडून पश्चिमेकडे सरकल्याचा भास होतो. प्रत्यक्षात चंद्र आपली दिशा बदलत नाही, तर हा केवळ गणिताचा आणि भूमितीचा एक अद्भूत खेळ आहे.
प्रवासाचा मार्ग
या पूर्ण ग्रहणाची मुख्य लाल पट्टी ग्रीनलँड, आइसलँड आणि स्पेनमधून जाणार आहे. आइसलँडच्या पश्चिम किनारपट्टीजवळ हे ग्रहण सर्वात जास्त काळ म्हणजेच 2 मिनिटे 18 सेकंद दिसेल. (REF.)
सूर्यास्तावेळचे विहंगम दृश्य
स्पेनमध्ये हे ग्रहण अगदी सूर्यास्ताच्या वेळी पाहायला मिळेल. यामुळे आकाशात एकाच वेळी पूर्ण अंधार आणि क्षितिजावर सूर्यास्ताचे रंग असे विलोभनीय दृश्य पाहायला मिळेल, जे शतकातून एकदाच घडते. (REF.)
सुरक्षेचा इशारा
पूर्ण सूर्यग्रहणाच्या वेळी सूर्य 100 टक्के झाकला गेल्यानंतरचा काही सेकंदांचा काळ वगळता, उघड्या डोळ्यांनी सूर्य पाहणे अत्यंत घातक आहे. यासाठी अधिकृत आय-प्रोटेक्शन गॉगल किंवा पिनहोल प्रोजेक्टरचा वापर करण्याचे आवाहन शास्त्रज्ञांनी केले आहे.
दोन खगोलीय घटनांचा दुर्मिळ संगम
या वेळचे सूर्यग्रहण आणखी एका कारणामुळे खास ठरणार आहे. ऑगस्ट महिन्यामध्ये आकाशात ‘पर्सीड उल्कावर्षाव’ आपल्या उच्च पातळीवर असतो. त्यामुळे जेव्हा 12 ऑगस्ट रोजी ग्रहणामुळे दिवसा भर दुपारी अचानक अंधार पडेल (Twilight), तेव्हा नशिबाने आकाश निरभ्र असल्यास काळ्याकुट्ट आकाशात सूर्यग्रहणाच्या बाजूने तुटणारे तारे (उल्का) पडताना दिसू शकतात. अशी दुर्मिळ संधी खगोलशास्त्रज्ञांना अनेक दशकांनंतर मिळत आहे. (REF.)
भारतातून दिसणार का?
‘Times of India’ च्या (REF.) वृत्तानुसार, हे ग्रहण भारत किंवा आशियाई देशांमधून थेट दिसणार नाही. भारतीय नागरिकांना हे ग्रहण पाहण्यासाठी युरोपीय देशांमध्ये (विशेषतः स्पेनमध्ये) प्रवास करावा लागेल किंवा विज्ञान संस्थांद्वारे केल्या जाणाऱ्या थेट प्रक्षेपणाचा आनंद घ्यावा लागेल.
लेखकाबद्दलशुभम कुलकर्णीशुभम कुलकर्णी जवळपास 6 वर्षांपासून मराठी माध्यमांमध्ये काम करतोय. आकाशवाणी (छत्रपती संभाजीनगर) पासून माध्यम क्षेत्रात कामाला सुरुवात केली. एका मुखपत्रासह मुंबईतील नामांकित मराठी वृत्तवाहिन्यांमध्ये ‘बुलेटिन प्रोड्यूसर’ म्हणून जबाबदारी सांभाळली. शुभमला राजधानी दिल्लीतही बातमीवर संस्कार करण्याची संधी मिळाली. राजकारण, व्यापार-उद्योग, क्रीडा, तंत्रज्ञान, ऑटो या विषयावर लिहायला त्याला आवडतं. निसर्गाच्या सानिध्यात बसायला, फावल्या वेळेत चित्रपट, वेब सिरीज पाहाण्याचा शुभमचा छंद आहे.… आणखी वाचा
