Screen Time Effects on Children’s Eyes, Sleep & Brain; मोबाईलचा मुलांच्या डोळ्यांवर आणि मेंदूवर काय परिणाम होतो, मुलांची नजर तेज करण्यासाठी उपाय

नेत्ररोग क्लिनिकमध्ये आजकाल लहान मुलांमध्ये ‘डिजिटल आय स्ट्रेन’ (Digital Eye Strain) ही समस्या सर्वात जास्त प्रमाणात आढळते. जेव्हा मुले तासनतास मोबाईल किंवा स्क्रीनकडे एकटक पाहतात, तेव्हा त्यांचा डोळ्यांच्या पापण्या मिचकावण्याचा (Blinking) वेग लक्षणीयरीत्या कमी होतो. सामान्यतः एका मिनिटाला जितक्या वेळा पापण्या लवणे गरजेचे असते, ते न झाल्यामुळे डोळ्यांमधील ओलावा सुकतो. परिणामी, डोळे कोरडे पडणे (Dryness), डोळ्यांची जळजळ होणे, डोळे लाल होणे, पाणी येणे आणि डोळ्यांना तीव्र थकवा जाणवणे असा त्रास सुरू होतो. याशिवाय, दीर्घकाळ स्क्रीन वापरल्यामुळे अनेक मुलांना डोकेदुखी, अंधुक दिसणे आणि कोणत्याही गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करताना त्रास होणे अशा तक्रारी उद्भवतात.

सध्याच्या काळात लहान मुलांमध्ये ‘मायोपिया’ (Myopia – Nearsightedness यालाच नजीकची दृष्टी किंवा दूरचे अंधुक दिसणे म्हणतात) या आजाराचे प्रमाण झपाट्याने वाढत आहे. केवळ स्क्रीन टाईम हे यामागचे एकमेव कारण नसले, तरी तासनतास अत्यंत जवळून मोबाईल स्क्रीनवर लक्ष केंद्रित करणे आणि घराबाहेर मैदानी खेळ खेळण्यासाठी अजिबात वेळ न देणे, यामुळे हा आजार वेगाने बळावतो. जे मुले घराबाहेर पुरेसा वेळ घालवतात, त्यांना नैसर्गिक सूर्यप्रकाश (Natural Light) मिळतो आणि त्यांचे डोळे दूरच्या वस्तू पाहण्याचा सराव करतात. ही प्रक्रिया डोळ्यांच्या निरोगी आणि अचूक विकासासाठी अत्यंत आवश्यक असते, जी मोबाईलच्या अतिवापरामुळे थांबते.

मोबाईलच्या अतिवापराचे दुष्परिणाम केवळ डोळ्यांपुरते मर्यादित नसून ते मुलांच्या मेंदूवर आणि स्वभावावरही होतात. डिजिटल स्क्रीनवरील गतिमान व्हिडिओ, चमकदार रंग आणि इन्स्टंट रिवॉर्ड्स (झटपट मिळणारा आनंद) यांमुळे मुलांचा मेंदू सतत उत्तेजित राहतो. परिणामी, ज्या गोष्टींमध्ये संयम आणि दीर्घकाळ लक्ष केंद्रित करण्याची गरज असते (उदा. अभ्यास करणे, वाचन करणे किंवा चित्रकला), अशा गोष्टींमध्ये मुले मागे पडतात. ते अत्यंत अधीर, चंचल आणि चिडचिडे बनतात. तसेच, रात्री झोपण्यापूर्वी मोबाईल वापरल्यामुळे स्क्रीनमधून निघणाऱ्या निळ्या प्रकाशामुळे शरीरात ‘मेलाटोनिन’ (Melatonin) नावाचे झोपेचे संप्रेरक तयार होण्यात अडथळा येतो, ज्यामुळे मुलांची झोप पूर्ण होत नाही.

मुलांचे मोबाईलचे व्यसन सोडवण्यासाठी घरात अचानक कडक निर्बंध न लादता, काही सोपे आणि कडक नियम तयार करणे आवश्यक आहे. घरामध्ये जेवणाचे टेबल आणि बेडरुम हे ‘स्क्रीन-फ्री झोन’ म्हणून घोषित करावेत, जिथे कोणालाही मोबाईल वापरण्याची परवानगी नसेल. मुलांच्या डोळ्यांवरील ताण कमी करण्यासाठी ‘२०-२०-२०’ (20-20-20 Rule) हा नियम अत्यंत प्रभावी ठरतो. या नियमानुसार, प्रत्येक २० मिनिटांच्या स्क्रीन वापरानंतर मुलांनी किमान २० सेकंदांसाठी, २० फूट अंतरावर असलेल्या एखाद्या वस्तू कडे किंवा दूरवर पाहिले पाहिजे. यामुळे डोळ्यांच्या स्नायूंना आराम मिळतो आणि थकवा दूर होतो.

मुलांची दृष्टी तीक्ष्ण आणि निरोगी ठेवण्यासाठी त्यांच्या आहारात जीवनसत्त्वे आणि अँटीऑक्सिडंट्सचा समावेश असणे आवश्यक आहे:

• व्हिटॅमिन ए (Vitamin A) : गाजर, रताळे, भोपळा आणि हिरव्या पालेभाज्या डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी उत्तम आहेत.
• व्हिटॅमिन सी आणि ई (Vitamin C & E) : संत्री, मोसंबी, टोमॅटो, विविध बेरीज, शिमला मिरची आणि सुकामेवा (बदाम, अक्रोड) व बिया यांमधून हे घटक मिळतात.
• ओमेगा-३ फॅटी अ‍ॅसिड्स : मासे, अक्रोड आणि जवस (Flaxseeds) डोळ्यांच्या ओलाव्यासाठी फायदेशीर ठरतात.
• मैदानी खेळांना प्राधान्य : मुलांचा स्क्रीन टाईम कमी करण्यासाठी त्यांना सायकलिंग, पोहणे, चित्रकला, संगीत, बागकाम किंवा बोर्ड गेम्स यांसारख्या छंदांमध्ये गुंतवून ठेवावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, पालकांनी स्वतः मुलांसमोर मोबाईलचा मर्यादित वापर करून आदर्श घालून दिला पाहिजे.
  तंत्रज्ञान हे प्रगतीचे साधन आहे, परंतु ते मुलांच्या आरोग्याच्या किमतीवर नसावे. मोबाईलमुळे मुलांचे मैदानी खेळ, प्रत्यक्ष सामाजिक संवाद आणि निरोगी जीवनशैली नष्ट होणार नाही, याची काळजी पालकांनी घेतली पाहिजे. स्क्रीन पूर्णपणे बंद करणे शक्य नसले, तरी एक संतुलित दिनक्रम आखून आपण मुलांचे डोळे आणि त्यांचे भविष्य सुरक्षित करू शकतो.