जगातील सर्वात शक्तिशाली रॉकेट स्टारशिपचे 13वे चाचणी उड्डाण यशस्वी झाले. या मोहिमेत स्टारशिपच्या वरच्या टप्प्याने हिंद महासागरात लँडिंग केले, तर त्याच्या बूस्टरने मेक्सिकोच्या आखातात लँडिंग केले. गेल्या आठवड्यात इंजिन प्रज्वलनात बिघाड झाल्यामुळे त्याचे प्रक्षेपण पुढे ढकलण्यात आले होते. जगातील सर्वात श्रीमंत व्यावसायिक एलॉन मस्क यांच्या स्पेसएक्स कंपनीने हे रॉकेट बनवले आहे. स्टारशिप स्पेसक्राफ्ट (वरचा भाग) आणि सुपर हेवी बूस्टर (खालचा भाग) यांना एकत्रितपणे ‘स्टारशिप’ म्हटले जाते. या वाहनाची उंची 403 फूट आहे. हे पूर्णपणे पुनर्वापर करण्यायोग्य आहे. स्टारशिपने टेक्सासच्या दक्षिण टोकावरील ‘स्टारबेस’ येथून भारतीय वेळेनुसार सकाळी सुमारे 4 वाजता उड्डाण केले होते. ही चाचणी 1 तास 3 मिनिटांची होती. या चाचणीचे यश स्पेसएक्स आणि नासा या दोघांसाठीही अत्यंत महत्त्वाचे होते. पुढील वर्षी नासाचे मून लँडिंग यावरच अवलंबून आहे. पहिल्यांदाच स्टारशिप पाण्यात सुरक्षित तरंगताना दिसले स्पेसएक्सचे प्रवक्ते डॅन हुओट यांनी लाइव्ह स्ट्रीमदरम्यान सांगितले की, “आम्ही संपूर्ण स्टारशिपला सुरक्षितपणे पाण्यात उतरवले ही पहिलीच वेळ आहे. लँडिंगदरम्यान स्टारशिप आपल्या ‘बेली-फ्लॉप’ स्थितीतून सरळ झाले आणि पाण्यावर लंबवत उतरले. त्यानंतर ते हळूहळू एका बाजूला झुकून समुद्रात तरंगू लागले. पहिल्यांदाच खऱ्या स्टारलिंक V3 उपग्रहांची तैनाती या मिशनमध्ये स्टारशिपने पहिल्यांदाच नवीन आवृत्तीचे 20 स्टारलिंक V3 उपग्रह अंतराळात तैनात केले. स्पेसएक्सने पुष्टी केली की त्यांनी सर्व 20 चाचणी उपग्रहांशी संपर्क साधला आहे. हे उपग्रह सबऑर्बिटल मार्गावर होते आणि त्यांना कायमस्वरूपी अंतराळात राहण्यासाठी डिझाइन केले नव्हते. तैनात झाल्यानंतर सुमारे 20 मिनिटांनी ते पृथ्वीच्या वातावरणात जळून नष्ट झाले. सुपर हेवी बूस्टर आणि ‘हॉट स्टेजिंग’मध्ये सुधारणा प्रक्षेपणवेळी सुपर हेवी बूस्टरच्या सर्व 33 रॅप्टर इंजिनांनी उड्डाण केले, ज्यामुळे 1.8 कोटी पाउंडचा थ्रस्ट निर्माण झाला. स्पेसएक्सच्या स्टारशिप लॉन्चचे वरिष्ठ संचालक जस्टिन स्टेअर यांच्या मते, “हे जगातील सर्वात मोठ्या मशीन गनसारखे आहे, जे गोळ्यांऐवजी दर सेकंदाला 11 पिकअप ट्रक फायर करत आहे.” उड्डाणाच्या 2 मिनिटांनंतर मेन इंजिन कटऑफ (MECO) नंतर ‘हॉट स्टेजिंग’द्वारे स्टारशिप बूस्टरपासून वेगळे झाले. मे महिन्यात झालेल्या मागील उड्डाणात सर्व 6 इंजिन एकाच वेळी सुरू न झाल्याने बूस्टर उलटे फिरले होते, ज्यात यावेळी सुधारणा करण्यात आली होती. वेगळे झाल्यानंतर बूस्टरने 13 इंजिनांचा वापर करून बूस्टबॅक बर्न केले. लँडिंगच्या वेळी त्याचा वेग थोडा जास्त होता आणि सर्व 13 इंजिन सुरू होऊ शकले नाहीत, तरीही त्याने खाडीत नियंत्रित लँडिंग केले. आता स्टारशिपच्या आधी झालेल्या 11 चाचण्यांबद्दल जाणून घ्या…. 12 वी चाचणी: इंजिन निकामी झाल्यानंतरही हिंद महासागरात लँडिंग ‘स्टारशिप’ची 12 वी चाचणी यश आणि अपयशाचा संमिश्र प्रवास होती. यात स्टारशिपच्या नवीन आणि मोठ्या आवृत्तीचा (V3) वापर पहिल्यांदाच करण्यात आला होता. टेक्सासच्या दक्षिण टोकावरील ‘स्टारबेस’ लॉन्चिंग पॅडवरून उड्डाण केल्यानंतर इंजिनमध्ये बिघाड झाला. यामुळे रॉकेट नष्ट होण्याचा धोका होता. तरीही, सुमारे एका तासानंतर स्टारशिप स्पेसक्राफ्ट हिंद महासागरात सुरक्षितपणे उतरण्यात यशस्वी झाले. ही चाचणी भारतीय वेळेनुसार 23 मे रोजी सकाळी लॉन्च करण्यात आली. 11 वी चाचणी: पहिल्यांदाच आठ डमी उपग्रह अवकाशात सोडले स्टारशिपची 11 वी चाचणी 14 ऑक्टोबर 2025 रोजी सकाळी 5:00 वाजता टेक्सास येथील बोका चिका येथून करण्यात आली होती. ही चाचणी 1 तास 6 मिनिटांची होती, ज्यामध्ये सुपर हेवी बूस्टरचे अमेरिकेच्या खाडीत वॉटर लँडिंग करण्यात आले. तर स्टारशिपची हिंद महासागरात वॉटर लँडिंग करण्यात आली. या उड्डाणाचा उद्देश भविष्यात रॉकेटला उड्डाण केलेल्या ठिकाणी परत आणण्याशी संबंधित चाचण्या करणे हा होता. 10 वी चाचणी: पहिल्यांदाच आठ डमी उपग्रह अवकाशात सोडले स्टारशिपची 10 वी चाचणी 27 ऑगस्ट 2025 रोजी करण्यात आली होती, जी यशस्वी ठरली. रॉकेट सकाळी 5:00 वाजता टेक्सासच्या बोका चिका येथून प्रक्षेपित करण्यात आले. ही चाचणी 1 तास 6 मिनिटांची होती. या मिशनमध्ये स्टारलिंक सिम्युलेटर उपग्रह अवकाशात सोडण्यापासून ते इंजिन सुरू करण्यापर्यंतचे सर्व उद्दिष्टे पूर्ण झाली. स्टारलिंक सिम्युलेटर उपग्रह हे खरे स्टारलिंक उपग्रहांचे डमी आहेत. त्यांचा वापर स्टारशिपच्या उपग्रह तैनाती क्षमतेची चाचणी घेण्यासाठी केला जातो. 29 जून रोजी स्टारशिपमध्ये स्फोट झाला होता यापूर्वी ही चाचणी 29 जून 2025 रोजी होणार होती, पण स्टॅटिक फायर चाचणीदरम्यान स्टारशिपमध्ये स्फोट झाला होता. या चाचणीत रॉकेटला जमिनीवर ठेवून त्याचे इंजिन सुरू केले जाते, जेणेकरून प्रक्षेपणापूर्वी सर्व काही ठीक आहे की नाही हे तपासता येईल. चाचणीदरम्यान रॉकेटच्या वरच्या भागात अचानक स्फोट सुरू झाला. बघता बघता संपूर्ण रॉकेट आगीच्या गोळ्यात बदलले होते. नववी चाचणी: बूस्टर उतरले होते, पण शिपने नियंत्रण गमावले 28 मे 2025 रोजी झालेल्या 9व्या चाचणीत, प्रक्षेपणाच्या सुमारे 30 मिनिटांनंतर स्टारशिपने नियंत्रण गमावले होते, ज्यामुळे पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करताना ते नष्ट झाले. स्टारशिप आकाशातच नष्ट होण्याची ही सलग तिसरी वेळ होती. मात्र, बूस्टरने अमेरिकेच्या खाडीत हार्ड लँडिंग केली. आठवी चाचणी: बूस्टर उतरले होते, पण शिपचा स्फोट झाला होता स्टारशिपची आठवी चाचणी भारतीय वेळेनुसार 7 मार्च 2025 रोजी झाली होती. प्रक्षेपणाच्या 7 मिनिटांनंतर बूस्टर (खालचा भाग) वेगळे होऊन परत लॉन्च पॅडवर आले. पण 8 मिनिटांनंतर शिपच्या (वरच्या भागाच्या) सहा इंजिनांपैकी 4 इंजिनांनी काम करणे बंद केले, ज्यामुळे शिपने नियंत्रण गमावले. यानंतर, ऑटोमेटेड अबॉर्ट सिस्टिमने शिपला ब्लास्ट केले. कोसळणाऱ्या ढिगाऱ्यामुळे मियामी, ऑरलँडो, पाम बीच आणि फोर्ट लॉडरडेल येथील विमानतळांवरील उड्डाणांवर परिणाम झाला होता. सातवी चाचणी: बूस्टर परत आले; पण स्पेसक्राफ्ट आकाशातच ब्लास्ट झाले 17 जानेवारी 2025 रोजीही स्टारशिपची सातवी चाचणी पूर्णपणे यशस्वी झाली नव्हती. प्रक्षेपणानंतर 8 मिनिटांनी बूस्टर (खालचा भाग) वेगळा होऊन परत लॉन्च पॅडवर आला होता, परंतु शिपमध्ये (वरचा भाग) ऑक्सिजन गळतीमुळे स्फोट झाला होता. सहावी चाचणी: लॉन्चपॅडवर उतरण्यात अडचण दिसल्याने पाण्यावर उतरवले, ट्रम्पही उपस्थित होते स्टारशिपची सहावी चाचणी 20 नोव्हेंबर 2024 रोजी सकाळी 03:30 वाजता करण्यात आली होती. अमेरिकेचे नवनिर्वाचित अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्पही चाचणी पाहण्यासाठी स्टारबेस येथे पोहोचले होते. या चाचणीत बूस्टरला प्रक्षेपित केल्यानंतर परत लॉन्चपॅडवर पकडण्यात येणार होते, परंतु सर्व पॅरामीटर्स योग्य नसल्यामुळे ते पाण्यात उतरवण्याचा निर्णय घेण्यात आला. स्टारशिपचे इंजिन अवकाशात पुन्हा सुरू करण्यात आले. त्यानंतर हिंद महासागरात लँडिंग झाली. पाचवी चाचणी: पहिल्यांदा बूस्टरला लॉन्चपॅडवर पकडले होते स्टारशिपची पाचवी चाचणी 13 ऑक्टोबर 2024 रोजी करण्यात आली होती. या चाचणीत पृथ्वीपासून 96 किमी वर पाठवलेल्या सुपर हेवी बूस्टरला लॉन्चपॅडवर परत आणण्यात आले, ज्याला मॅकेझिलाने पकडले. मॅकेझिला हे दोन धातूचे हात आहेत जे चॉपस्टिक्ससारखे दिसतात. तर, स्टारशिपची पृथ्वीच्या वातावरणात पुन्हा एंट्री करून हिंद महासागरात नियंत्रित लँडिंग करण्यात आली. स्टारशिपने जेव्हा पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश केला, तेव्हा त्याचा वेग 26,000 किलोमीटर प्रति तास होता आणि तापमान 1,430°C पर्यंत पोहोचले होते. चौथी चाचणी: स्टारशिपला अवकाशात नेण्यात आले, त्यानंतर पाण्यात लँडिंग झाली स्टारशिपची चौथी चाचणी 6 जून 2024 रोजी झाली होती, जी यशस्वी ठरली. 1.05 तासांच्या या मिशनला बोका चिका येथून संध्याकाळी 6.20 वाजता प्रक्षेपित करण्यात आले होते. यात स्टारशिपला अवकाशात नेण्यात आले, त्यानंतर पृथ्वीवर परत आणून पाण्यावर उतरवण्यात आले. चाचणीचा मुख्य उद्देश हा होता की स्टारशिप पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करताना टिकून राहते की नाही हे पाहणे. चाचणीनंतर कंपनीचे मालक एलॉन मस्क म्हणाले होते, ‘अनेक टाइल्सचे नुकसान आणि एका खराब झालेल्या फ्लॅप असूनही स्टारशिपने समुद्रात सॉफ्ट लँडिंग केली.’ तिसरी चाचणी: पुन्हा प्रवेश केल्यानंतर स्टारशिपचा संपर्क तुटला होता ही चाचणी 14 मार्च 2024 रोजी झाली होती. स्पेसएक्सने सांगितले होते की स्टारशिप पुन्हा वातावरणात प्रवेश करताना टिकाव धरू शकले नाही, परंतु त्याने उड्डाणादरम्यान अनेक महत्त्वपूर्ण यश मिळवले. तर, एलॉन मस्क म्हणाले की त्यांना आशा आहे की या वर्षी अर्धा डझन स्टारशिप उड्डाण करतील. दुसरी चाचणी: स्टेज सेपरेशननंतर बिघाड झाला होता स्टारशिपची दुसरी चाचणी 18 नोव्हेंबर 2023 रोजी संध्याकाळी सुमारे 6:30 वाजता करण्यात आली होती. प्रक्षेपणाच्या सुमारे 2.4 मिनिटांनंतर सुपर हेवी बूस्टर आणि स्टारशिप वेगळे झाले. बूस्टर पृथ्वीवर परत उतरणार होता, परंतु 3.2 मिनिटांनंतर 90 किमी उंचीवर तो फुटला. दरम्यान, स्टारशिप ठरलेल्या योजनेनुसार पुढे सरकली. सुमारे 8 मिनिटांनंतर पृथ्वीपासून 148 किमी उंचीवर स्टारशिपमध्येही बिघाड झाला, ज्यामुळे ते नष्ट करावे लागले. फ्लाइट टर्मिनेशन सिस्टमद्वारे ते नष्ट करण्यात आले होते. दुसऱ्या चाचणीत रॉकेट आणि स्टारशिप वेगळे करण्यासाठी पहिल्यांदाच हॉट स्टॅगिंग प्रक्रियेचा वापर करण्यात आला होता, जी पूर्णपणे यशस्वी ठरली. सर्व 33 रॅप्टर इंजिननेही प्रक्षेपणापासून वेगळे होईपर्यंत व्यवस्थित काम केले होते. पहिली चाचणी: प्रक्षेपणाच्या 4 मिनिटांनंतर स्फोट झाला होता 20 एप्रिल 2023 रोजी स्टारशिपची पहिली ऑर्बिटल चाचणी करण्यात आली होती. या चाचणीत बूस्टर 7 आणि शिप 24 ला प्रक्षेपित करण्यात आले होते. उड्डाण केल्यानंतर अवघ्या 4 मिनिटांतच मेक्सिकोच्या आखाताजवळ 30 किलोमीटर उंचीवर स्टारशिपमध्ये स्फोट झाला होता. स्टारशिप अयशस्वी झाल्यानंतरही एलॉन मस्क आणि कर्मचारी आनंद साजरा करत होते. असे यासाठी कारण रॉकेटचे लॉन्च पॅडवरून उड्डाण करणे हीच मोठी यशोगाथा होती. मस्कने प्रक्षेपणाच्या दोन दिवसांपूर्वी म्हटले होते- यश कदाचित मिळेल, पण उत्साहाची हमी आहे. स्पेसएक्सने म्हटले होते की- सेपरेशन स्टेजपूर्वीच त्याचा एक भाग अचानक वेगळा झाला, जे अपेक्षित नव्हते. अशा प्रकारच्या चाचणीतून आपण जे शिकतो, त्यातून यश मिळते. आजची चाचणी आम्हाला स्टारशिपच्या विश्वासार्हतेत सुधारणा करण्यास मदत करेल. संघ डेटाचे पुनरावलोकन करत राहतील आणि पुढील उड्डाण चाचणीच्या दिशेने काम करतील.
Source link
जगातील सर्वात शक्तिशाली रॉकेटची चाचणी यशस्वी:पहिल्यांदाच पाण्यात सुरक्षित लँडिंग, अंतराळात 20 उपग्रहही तैनात केले, मस्क यांच्या कंपनीचे मिशन
