वारंवार मुतखडा होणे ही केवळ वेदनादायक समस्या नसून किडनीच्या आरोग्यासाठीही धोकादायक ठरू शकते. लघवीतील कॅल्शियम, ऑक्झालेट किंवा युरिक अॅसिडचे वाढलेले प्रमाण, कमी पाणी पिणे, लठ्ठपणा आणि चुकीचा आहार ही यामागील प्रमुख कारणे आहेत. दूध-दहीमुळे मुतखडा होतो हा गैरसमज असून योग्य प्रमाणातील कॅल्शियम उलट फायदेशीर ठरते. लिंबूपाणी, पुरेसे पाणी, योग्य आहार आणि आवश्यक वैद्यकीय तपासण्या यामुळे धोका कमी करता येतो. वारंवार खडे होत असल्यास स्टोन अॅनालिसिस, २४ तासांची लघवी तपासणी आणि तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
वारंवार मुतखडा होण्याची मुख्य कारणे
लघवीमधील काही विशिष्ट क्षारांचे आणि रसायनांचे प्रमाण वाढल्यास त्यांचे स्फटिक बनतात आणि त्यातून मुतखडा तयार होतो. लघवीत कॅल्शियम, ऑक्झालेट किंवा युरीक ॲसिडचे प्रमाण वाढणे आणि ‘सिट्रेट’ (Citrate) या घटकाचे प्रमाण कमी असणे हे यामागील मुख्य कारण आहे. याशिवाय रोजच्या आहारात पाण्याचे प्रमाण कमी असणे, कुटुंबात आधी कोणाला मुतखड्याचा त्रास असणे, लठ्ठपणा, आहारात मिठाचे (सोडियम) अतिप्रमाण, मांसाहाराचे (Animal Protein) जास्त सेवन, गॉउट (Gout), हायपरपॅराथायरॉईडिझम आणि चयापचयाचे विकार यांमुळे वारंवार मुतखडे होतात.
लक्षणे आणि दूध-दह्याविषयीचा सर्वात मोठा गैरसमज
मुतखड्याची प्रमुख लक्षणे म्हणजे पाठीत किंवा पोटाच्या एका बाजूला अचानक तीव्र वेदना होणे, लघवीतून रक्त पडणे, मळमळ, उलट्या, लघवी करताना जळजळ होणे आणि कधीकधी ताप येणे. मुतखड्यासोबत ताप येणे हे गंभीर संसर्गाचे लक्षण असू शकते, त्यामुळे अशा वेळी तातडीने डॉक्टरांशी संपर्क साधावा.
- दूध आणि दह्याविषयीचा गैरसमज
लोकांमध्ये असा मोठा समज आहे की दूध-दही खाल्ल्याने मुतखडा वाढतो. परंतु, वैद्यकीय शास्त्रानुसार, दररोज योग्य प्रमाणात (सुमारे १००० ते १२०० मिग्रॅ) आहारातून कॅल्शियम घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. आहारातील कॅल्शियम आतड्यात ऑक्झालेटशी बांधले जाते, ज्यामुळे ऑक्झालेट शरीरात शोषले जात नाही आणि मुतखड्याचा धोका कमी होतो. त्यामुळे आहारातील दूध-दही किंवा कॅल्शियम पूर्णपणे बंद करणे चुकीचे आणि नुकसानकारक ठरू शकते.
लिंबू पाणी, ऑक्झालेटयुक्त अन्न आणि पाणी पिण्याचे नियम
- लिंबू पाण्याचा फायदा : लिंबामध्ये ‘सिट्रेट’ असते, जे लघवीत खड्यांचे स्फटिक बनण्यापासून रोखते. नियमित लिंबू पाणी प्यायल्याने सिट्रेटचे प्रमाण थोडे वाढते, पण केवळ लिंबू पाणी हा यावर संपूर्ण उपचार नाही. गंभीर आजारात डॉक्टरांच्या सल्ल्याने ‘पोटॅशियम सिट्रेट’ची औषधे घ्यावी लागतात.
- ऑक्झालेट असलेले अन्न : पालक, बीट, ड्रायफूट्स, चॉकलेट, चहा यामध्ये ऑक्झालेट जास्त असते. परंतु, सर्वांनाच हे बंद करण्याची गरज नसते. ज्यांच्या लघवीच्या चाचणीत ऑक्झालेट जास्त येते, त्यांनीच हे पदार्थ मर्यादित प्रमाणात खावेत. ऑक्झालेटयुक्त पदार्थ खाताना कॅल्शियमयुक्त पदार्थांसोबत (उदा. दुधासोबत) खाल्ल्यास ऑक्झालेटचे शोषण कमी होते.
- पाणी पिण्याचे प्रमाण : दिवसातून किमान २.५ ते ३.५ लिटर द्रवपदार्थ किंवा पाणी पिणे गरजेचे आहे, जेणेकरून २४ तासांत किमान २ ते २.५ लिटर लघवी होईल. दर तासाला पाणी पिण्याची गरज नसते, तर दिवसभरात लघवीचा रंग फिकट पिवळा राहील अशा प्रकारे सतत हायड्रेटेड राहणे महत्त्वाचे आहे.
कॅल्शियमच्या गोळ्यांचा अतिवापर आणि प्रतिबंधात्मक तपासण्या
डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय किंवा गरज नसताना कॅल्शियमच्या गोळ्या दीर्घकाळ घेणे टाळावे. जेवणाच्या मध्ये किंवा रिकाम्या पोटी घेतलेल्या कॅल्शियमच्या गोळ्यांमुळे काही व्यक्तींमध्ये मुतखड्याचा धोका वाढू शकतो. जर डॉक्टरांनी कॅल्शियमच्या गोळ्या लिहून दिल्या असतील, तर त्या नेहमी जेवणासोबतच घ्याव्यात. वारंवार मुतखडे होणाऱ्या रुग्णांनी जुना पडलेला खडा लॅबमध्ये तपासावा (Stone Analysis). यासोबतच रक्ताच्या चाचण्या आणि ‘२४ तासांची लघवी तपासणी’ करून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. यामुळे शरीरात मुतखडा का बनत आहे, याचे मूळ कारण स्पष्ट होते.
वैद्यकीय उपचार आणि दीर्घकालीन काळजी
तपासणीच्या अहवालानुसार, नेफ्रोलॉजिस्ट किंवा युरोलॉजिस्ट रुग्णासाठी विशिष्ट उपचार ठरवतात. यामध्ये लघवीतील ॲसिड कमी करण्यासाठी ‘पोटॅशियम सिट्रेट’, कॅल्शियम कमी करण्यासाठी ‘थायझाईड लघवीचे औषध’ (Thiazide Diuretics), आहारातील बदल किंवा युरिक ॲसिड कमी करणारी औषधे दिली जातात.
हे लक्षात ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे की, घरगुती उपाय किंवा जीवनशैलीतील बदल मुतखड्याचा धोका कमी करतात, परंतु ते वैद्यकीय उपचारांची जागा घेऊ शकत नाहीत. त्यामुळे स्वतःच्या मनाने कोणतेही प्रयोग न करता डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली उपचार घेणे आवश्यक आहे.
वारंवार मुतखडा होणे ही केवळ एक तात्पुरती वेदना नसून तो तुमच्या किडनीच्या आरोग्याशी जोडलेला एक गंभीर विषय आहे. अचूक चाचण्या करून या समस्येचे मूळ कारण शोधणे आणि त्यावर नेफ्रोलॉजिस्ट किंवा युरोलॉजिस्टकडून वैयक्तिक उपचार घेणे हाच यावर एकमेव उपाय आहे.
लेखकाबद्दलप्रतीक्षा सुनील मोरे“लेखिकेची माहिती – प्रतीक्षा सुनील मोरे एक अनुभवी पत्रकार असून त्यांना मीडिया क्षेत्राचा तब्बल 8 वर्षांचा अनुभव आहे. त्यांनी एका वृत्त वाहिनीमधून आपल्या कारकिर्दीची सुरूवात केली जेथे एक पत्रकार म्हणून खऱ्या अर्थाने त्यांची जडणघडण झाली. प्रतीक्षा यांना लाइफस्टाईल विषयांमध्ये विशेष रस असून गेल्या 3 वर्षांपासून त्या या विभागासाठी काम करत आहेत.
लाईफस्टाइल पत्रकारीतेचा गाढा अभ्यास आणि त्यातील कौशल्य यामुळे त्यांनी या विषयातील एक जाणकार पत्रकार म्हणून ओळख कमावली आहे. लाईफस्टाईल विभागातील नवनवीन गोष्टी आपल्या वाचकांना समजेल अशा सहज सोप्प्या भाषेत पोहोचवण्यात त्यांचा खरा हातखंडा आहे. प्रतीक्षा यांच्याकडे असलेली गहन रिसर्च करण्याची क्षमता आणि वाचकांच्या आवडीचे विषय निवडण्याचे ज्ञान यामुळे त्या सातत्याने वाचकांपर्यंत परिपूर्ण गोष्टी पोहोचवण्यात यशस्वी ठरतात.
कामाव्यतिरिक्त प्रतीक्षा यांना स्वत:साठी लिहिण्याची, प्रवास करण्याची आणि वाचनाची खूप आवड आहे. लिखाणाबद्दल त्यांना जी आसक्ती आहे त्यामुळेच त्यांच्या हातून असे प्रभावशाली लेख लिहिले जातात जे वाचकांचे लक्ष तर वेधून घेतातच पण त्यांना नवनवीन विषयांची गोडी देखील लावतात. प्रवासाची आवड असल्याने त्या नेहमीच बाहेरील जगातील विविध संस्कृती आणि लाईफस्टाईल अनुभवत असतात आणि त्याचेच प्रतिबिंब त्यांच्या लिखाणात दिसून येते.”… आणखी वाचा
